Hogere adherentie aan het mediterraan dieet verlaagt het risico op hartaanval, beroerte en cardiovasculaire sterfte met circa 25-30%. Dit effect is consistent aangetoond in gerandomiseerde trials én grote observationele cohorten, en wordt ondersteund door biologische mechanismen zoals verbetering van bloedvetten, bloeddruk, visceraal vet en ontstekingsmarkers.
Het mediterraan dieet, dat rijk is aan groenten, fruit, peulvruchten, volkorengranen, olijfolie, noten en vis, is een van de best onderzochte voedingspatronen ter wereld. Grote studies tonen consistent aan dat mensen die dit dieet trouw volgen, 25 tot 30 procent minder kans hebben op ernstige hart- en vaatziekten zoals een hartaanval, een ischemische beroerte of overlijden door een hartprobleem. Dit effect is gevonden over 32 onafhankelijke observationele cohorten én in gerandomiseerde trials, wat het bewijs bijzonder robuust maakt1,2,3,4.
De bekendste gerandomiseerde trial is de PREDIMED-studie, uitgevoerd bij 7447 Spaanse volwassenen met een hoog hart-risicorisico. Deelnemers die extra olijfolie of noten kregen naast het mediterraan dieet, hadden na gemiddeld bijna vijf jaar een circa 28 tot 30 procent lager risico op ernstige hartproblemen vergeleken met de controlegroep die vetarm-advies kreeg. Een eerder methodologisch probleem in de publicatie (niet alle deelnemers werden individueel geloot) werd gecorrigeerd en opnieuw gepubliceerd; gevoeligheidsanalyses bevestigden dat de uitkomsten overeind bleven4,1. Er werden geen dieetgerelateerde bijwerkingen gerapporteerd.
Hoe werkt dat precies? Het dieet verbetert meerdere risicofactoren tegelijk. Gerandomiseerd onderzoek laat zien dat het de taille-omvang, het visceraal vet (het gevaarlijke vet rondom de organen) en de triglyceriden (een type bloedvet) significant verlaagt. Ook bloeddruk, cholesterolwaarden en ontstekingsmarkers in het bloed verbeteren aantoonbaar5,6,2. Wetenschappers ontdekten bovendien een 'metabole handtekening' van 67 stoffen in het bloed die de werking van dit dieet in het lichaam weerspiegelt. Via een techniek die verstorende factoren deels uitsluit (mendeliaanse randomisatie), werd bevestigd dat dit patroon waarschijnlijk ook oorzakelijk bijdraagt aan minder kransslagaderziekte en minder beroertes7.
Het dieet lijkt ook gunstig voor de bloedsuikerregulatie en verlaagt mogelijk het risico op type 2 diabetes. Als mechanismen worden onder andere de ontstekingsremmende en antioxidante bestanddelen genoemd, samen met gunstige effecten op de darmflora8,2. Er zijn verder aanwijzingen dat het mediterraan dieet beschermt tegen cognitieve achteruitgang en Alzheimer, maar dit bewijs is zwakker en is grotendeels gebaseerd op observationeel onderzoek2.
Eén nuancering verdient aandacht: het is nog onzeker of het beschermende effect vooral voortkomt uit het totale voedingspatroon als geheel, of uit specifieke onderdelen zoals olijfolie, noten of vis afzonderlijk. Verder onderzoek is nodig om dit te ontrafelen5. Ook de link met een langere levensduur is associationeel en nog niet met zekerheid oorzakelijk bewezen2,3. Desalniettemin is het totaalbeeld voor hart- en vaatbescherming sterker onderbouwd dan voor vrijwel elk ander voedingspatroon.
Gebruik gemaakt van 4 PMID's voor het cardiovasculaire hoofdeffect (waaronder PREDIMED-RCT en meta-analyses/grote cohortreviews), aangevuld met 5 aanvullende PMID's voor mechanismen, metabolomics en risicofactoren. Totale deelnemersaantallen zijn niet per studie opgeteld, maar PREDIMED alleen al omvat 7447 deelnemers; de 32 cohorten in de meta-analyses omvatten tienduizenden deelnemers meer.