Is er een verband tussen je hormonen en het risico op dementie later in je leven?
Er zijn stevige aanwijzingen dat schildklierhormonen, geslachtshormonen en stresshormonen alle een rol spelen bij het dementierisico. Het bewijs is het sterkst voor de schildklier: zowel een onderactieve als een licht overactieve schildklier verhoogt het risico, ook bij behandeling. Bij mannen zijn hogere vrije testosteronwaarden gekoppeld aan minder dementie, en bij vrouwen is het moment van starten met hormoonvervanging na de overgang bepalend voor of het beschermt of mogelijk schaadt. Omdat het vrijwel uitsluitend om observationele verbanden gaat, kun je hieruit nog geen concrete adviezen over hormoonbehandeling trekken zonder je eigen arts erbij te betrekken.
Schildklierhormonen spelen een duidelijke rol. Mensen met een onderactieve schildklier hebben circa 40% meer kans op dementie dan mensen zonder deze aandoening. Opvallend: dat verhoogde risico blijft bestaan, ook als de schildklierwaarden via medicatie (T4) genormaliseerd zijn. Tegelijkertijd suggereert één grote observationele studie dat wie naast T4 ook het actievere hormoon T3 krijgt, 27 tot 31% minder kans op dementie heeft dan bij T4 alleen. Dit is nog geen bewezen oorzakelijk verband, maar het is een relevante bevinding voor mensen die al behandeld worden voor een onderactieve schildklier. Ook een licht overactieve schildklier zonder duidelijke klachten lijkt het risico te verhogen, met gemiddeld 38% meer kans op dementie in negen grote vervolgstudies met bijna 50.000 mensen.
Bij vrouwen speelt de daling van oestrogeen rond de overgang een mogelijke rol. Vrouwen krijgen twee keer zo vaak de ziekte van Alzheimer als mannen, en er zijn aanwijzingen dat het tijdstip van hormoonvervangingstherapie cruciaal is. Wie kort na de menopauze start, lijkt baat te hebben; wie pas op hogere leeftijd begint of al cognitieve klachten heeft, loopt mogelijk juist meer risico. Genetische aanleg en hart- en vaatgezondheid beïnvloeden dit beeld verder. Een algemeen advies voor alle vrouwen valt op basis van het beschikbare onderzoek niet te geven.
Bij mannen is een hoog niveau van vrij testosteron (het actieve, ongebonden deel) geassocieerd met aanzienlijk minder dementie: 37% minder kans op dementie in het algemeen en zelfs 51% minder kans op Alzheimer, in een studie met ruim 186.000 mannen. Omgekeerd hangt een hoge spiegel van het eiwit dat geslachtshormonen bindt (SHBG) samen met meer kans op dementie, zowel bij mannen als bij vrouwen na de overgang. Dit eiwit maakt testosteron minder beschikbaar voor de hersenen, wat de verhoogde risico's deels kan verklaren. Het gaat om observationele verbanden; of testosteron aanvullen ook beschermt, is nog niet onderzocht.
Stresshormonen bij depressie en vetweefselhormononen bij overgewicht zijn ook in verband gebracht met een hoger dementierisico. Een depressie op jongere of middelbare leeftijd meer dan verdubbelt het risico op latere dementie. Chronisch verhoogde stresshormonen kunnen het geheugencentrum in de hersenen aantasten. Bij overgewicht is de balans van hormonen uit vetweefsel verstoord, maar of die hormonen zelf de oorzaak zijn of meelopen met andere risicofactoren, is nog onduidelijk. Tot slot laten diabetesmedicijnen zoals SGLT2-remmers en de GLP-1-agonist dulaglutide vooralsnog geen significant verschil in dementierisico zien ten opzichte van elkaar; of nieuwere middelen in die klasse dat wel doen, is nog onbekend.
Bevindingen zijn gebaseerd op observationele en retrospectieve cohortstudies en meta-analyses. Geen van de verbanden is bewezen oorzakelijk; oorzakelijkheid is voor de meeste exposures niet aangetoond. De sterkste onderbouwing geldt voor de schildklier-dementieverbanden (grote cohorten, meta-analyses). De testosteron- en SHBG-gegevens komen uit één grote UK Biobank-studie. Het oestrogeenonderzoek is consistent gemengd. Leptine/adiponectine en glucocorticoïden zijn alleen epidemiologisch onderbouwd.