Er zijn serieuze aanwijzingen dat kunstmatige zoetstoffen zoals sacharine, sucralose en aspartaam de darmflora kunnen verstoren en de bloedsuikerregulatie negatief kunnen beïnvloeden, deels via aantoonbare mechanismen in de darm. Het onderzoek is echter nog niet sluitend: grote gerandomiseerde studies bij mensen ontbreken, en kleine humane studies vinden soms geen effect. Chronisch gebruik bij hoge doses verdient voorzichtigheid, maar een definitief verbod op basis van het huidige bewijs is wetenschappelijk niet gerechtvaardigd.
Kunstmatige zoetstoffen (ook wel niet-nutritieve zoetstoffen of NNS genoemd, zoals sacharine, sucralose, aspartaam en acesulfaam-K) staan al jaren onder wetenschappelijk vergrootglas vanwege hun mogelijke invloed op de darmflora. De resultaten zijn gemengd: sommige studies tonen aan dat ze de samenstelling van de darmflora verstoren, maar meerdere gerandomiseerde gecontroleerde studies vinden geen significant effect. Er is nog geen wetenschappelijke consensus.
Het meest opvallende bewijs komt uit onderzoek waarbij muizen én gezonde mensen sacharine, sucralose, aspartaam of acesulfaam-K kregen. In die studies verminderde de glucosetolerantie, oftewel het vermogen van het lichaam om bloedsuiker goed te reguleren. Dat effect kon zelfs worden overgedragen via fecestransplantatie naar andere dieren, wat aanwijzingen geeft dat de darmflora hier een directe oorzakelijke rol in speelt. Het gaat dus niet alleen om een bijverschijnsel, maar mogelijk om een mechanisme waarbij de zoetstoffen via de darmflora de bloedsuikerregulatie beïnvloeden.
Een kleine gerandomiseerde studie met slechts 17 gezonde volwassenen vond echter geen meetbare veranderingen in de darmflora of in de aanmaak van korteketenvetzuren (stoffen die darmbacteriën maken uit vezels en die gunstig zijn voor insulinegevoeligheid en darmgezondheid), zelfs niet bij realistische dagelijkse doses aspartaam of sucralose gedurende twee weken. Die studie is te klein om definitieve conclusies uit te trekken, maar laat zien dat het effect lang niet altijd zichtbaar is.
Het bredere plaatje dat meerdere studies schetsen, is zorgelijker dan die ene kleine studie doet vermoeden. Chronisch gebruik van kunstmatige zoetstoffen wordt in meerdere studies in verband gebracht met insulineresistentie, niet-alcoholische leververvetting en maagdarmklachten. Een grote cohortstudie vond ook een associatie met een hoger risico op hart- en vaatziekten, beroerte, kanker en totale sterfte. Belangrijk: dit zijn observationele verbanden, geen bewezen oorzakelijk verband. Mensen die veel zoetstof gebruiken, kunnen ook om andere redenen een ongezondere levensstijl hebben.
Een verstoorde darmflora, zoals die optreedt bij obesitas, maakt de darmwand doorlaatbaarder en veroorzaakt laaggradige ontstekingen die het glucosemetabolisme verder verstoren. Dit mechanisme is zowel in muizen als in menselijk darmweefsel aangetoond. Als kunstmatige zoetstoffen inderdaad de darmflora veranderen, kunnen ze via dit pad bijdragen aan een neerwaartse spiraal. Maar of dat in de praktijk bij gewone consumptie ook werkelijk zo uitpakt, is nog niet sluitend bewezen.
De praktische conclusie is dus: sacharine springt er in het mechanistisch onderzoek het meest negatief uit, en de sterkste aanwijzingen voor een effect op bloedsuikerregulatie via de darmflora zijn bij muizen en in beperkt humaan onderzoek gezien bij sacharine, sucralose, aspartaam en acesulfaam-K gezamenlijk. Er is geen studie in de beschikbare bronnen die één specifieke zoetstof als volledig veilig aanmerkt, maar ook geen bewijs dat alle zoetstoffen bij iedereen schade veroorzaken. Wie zorgen heeft over bloedsuikerregulatie of darmgezondheid doet er verstandig aan het gebruik van kunstmatige zoetstoffen te beperken, zeker als dat chronisch en in hoge doses is.
Bronnen omvatten meerdere review- en cohortstudies (PMID 37111090, 36364710, 29159583, 39339762), een muisstudie met fecestransplantatie (PMID 25231862), een mechanistisch onderzoek in muizen en menselijk weefsel (PMID 36948576), een meta-analyse over korteketenvetzuren (PMID 35163038) en een kleine RCT bij mensen (PMID 33171964, n=17). Er zijn geen grote onafhankelijke RCT's met harde klinische eindpunten.