Welke kankerscreenings zijn zinvol vanaf welke leeftijd?
Darmkankerscreening vanaf 50 jaar en mammografie vanaf 40 jaar hebben de beste onderbouwing voor de gemiddelde persoon; longkankerscreening is alleen relevant als je een zware rookgeschiedenis hebt. Andere screenings zijn alleen zinvol bij specifieke risicofactoren of erfelijke aandoeningen.
Darmkankerscreening heeft de sterkste onderbouwing van alle kankerscreenings. Tussen 50 en 75 jaar is het nettovordeel substantieel en met hoge zekerheid vastgesteld. Tussen 45 en 49 jaar is er nog steeds een matig voordeel. Boven de 75 jaar hangt de keuze af van je persoonlijke gezondheid en levensverwachting. Je kunt kiezen uit een jaarlijkse ontlastingstest of een colonoscopie met langere tussenpozen; bespreek de voorkeur met je arts.
Mammografie voor borstkanker wordt aanbevolen voor vrouwen van 40 tot 74 jaar. Tweejaarlijks screenen is de gangbare norm; bij een verhoogd risico kan jaarlijkse screening of een MRI-scan beter passend zijn, soms al op jongere leeftijd. Het voordeel is matig en vrij consistent terug te vinden in internationale richtlijnen. Voor vrouwen van 75 jaar en ouder is het bewijs te beperkt om een duidelijke keuze te kunnen maken.
Longkankerscreening met een lage-dosis CT-scan is zinvol, maar alleen voor een specifieke groep: rokers (of ex-rokers die binnen de afgelopen vijftien jaar zijn gestopt) van 50 jaar en ouder met minstens twintig pakjaar rookgeschiedenis. Twintig pakjaar betekent bijvoorbeeld twintig jaar een pakje per dag, of tien jaar twee pakjes per dag. Voor mensen zonder zware rookgeschiedenis is er geen reden voor deze screening.
Anaalkankerscreening is bedoeld voor specifieke hoog-risicogroepen. Mannen die seks hebben met mannen en transgender vrouwen met hiv starten bij 35 jaar. Andere mensen met hiv, of MSM en transgender vrouwen zonder hiv, starten bij 45 jaar. Orgaantransplantatiepatiënten beginnen tien jaar na de transplantatie. Dit is geen screening voor de algemene bevolking.
Pancreaskankerscreening is alleen zinvol als je een sterke familiegeschiedenis hebt of een erfelijke aandoening die het risico verhoogt, zoals het Peutz-Jeghers-syndroom of erfelijke pancreatitis. In dat geval wordt jaarlijkse controle aanbevolen, te starten op 50 jaar of tien jaar eerder dan de jongste aangedane familielid. Bij bepaalde genetische syndromen al vanaf 35 tot 40 jaar. Voor de rest van de bevolking is er geen aanbeveling.
Screening op baarmoederkanker bij vrouwen zonder klachten heeft geen bewezen nut. Vrouwen boven de 65 jaar wordt wel aangeraden goed op te letten op symptomen als bloedverlies na de overgang: raadpleeg dan snel een arts.
Claims zijn gebaseerd op USPSTF-aanbevelingen, een systematische review van 23 internationale richtlijnen en specifieke richtlijnen van de International Anal Neoplasia Society en gastro-enterologische experts. Bewijssterkte varieert per type screening: sterk voor darmkanker, matig voor borstkanker en longkanker, beperkt voor pancreaskanker en anaalkanker bij risicogroepen, onvoldoende voor baarmoederkanker bij asymptomatische vrouwen.
Waarom neemt de kans op kanker toe met de leeftijd?
Kanker komt vaker voor op hogere leeftijd omdat DNA-schade zich opstapelt, het immuunsysteem achteruitgaat en beschadigde cellen hun omgeving kunnen verstoren. Je kunt dit niet volledig voorkomen, maar risicofactoren beperken en screeningsprogramma's volgen helpt om kanker vroeg te ontdekken.
Helpt darmkankerscreening echt (minder sterfte)?
Voor mensen van 45 tot 75 jaar met een gemiddeld risico is darmkankerscreening zinvol en breed aanbevolen. Het verlaagt de kans op darmkanker aantoonbaar, al is het bewijs voor sterftevermindering op de korte termijn minder stellig dan eerder gedacht.
Is het bevolkingsonderzoek borstkanker de moeite waard?
Voor de meeste vrouwen levert deelname aan het bevolkingsonderzoek meer op dan het kost, al verschilt dat per leeftijd en risicoprofiel. Heb je dicht borstweefsel of borstkanker in de familie, bespreek dan met je arts of aanvullend onderzoek voor jou zinvol is.
Wat is het verband tussen kanker en verouderde cellen?
Verouderde cellen beschermen aanvankelijk tegen kanker, maar stapelen ze zich op, dan kunnen ze via ontstekingsstoffen en verzwakte afweer juist tumorgroei bevorderen. Dat dubbelzijdige mechanisme is biologisch goed beschreven, maar hoe je er als individu op kunt sturen, is nog volop in onderzoek.
Welke leefstijlfactoren verlagen je risico op kanker het meest?
Niet roken, een gezond gewicht, regelmatig bewegen en weinig of geen alcohol hebben de sterkste en best onderbouwde beschermende werking. Wie al deze factoren combineert, verlaagt het kankerrisico het meest, ook als er erfelijke aanleg speelt.
Kan ik borstkanker in de familie erven en moet ik me dan laten testen?
Borstkanker kan erfelijk zijn, en als je meerdere gevallen in je familie herkent, is het verstandig om dit met je huisarts of een genetisch adviseur te bespreken zodat je kunt bepalen of testen zinvol is.