Welke kankerscreenings zijn zinvol vanaf welke leeftijd?
Darmkankerscreening vanaf 50 jaar en mammografie vanaf 40 jaar hebben de beste onderbouwing voor de gemiddelde persoon; longkankerscreening is alleen relevant als je een zware rookgeschiedenis hebt. Andere screenings zijn alleen zinvol bij specifieke risicofactoren of erfelijke aandoeningen.
Darmkankerscreening heeft de sterkste onderbouwing van alle kankerscreenings. Tussen 50 en 75 jaar is het nettovordeel substantieel en met hoge zekerheid vastgesteld. Tussen 45 en 49 jaar is er nog steeds een matig voordeel. Boven de 75 jaar hangt de keuze af van je persoonlijke gezondheid en levensverwachting. Je kunt kiezen uit een jaarlijkse ontlastingstest of een colonoscopie met langere tussenpozen; bespreek de voorkeur met je arts.
Mammografie voor borstkanker wordt aanbevolen voor vrouwen van 40 tot 74 jaar. Tweejaarlijks screenen is de gangbare norm; bij een verhoogd risico kan jaarlijkse screening of een MRI-scan beter passend zijn, soms al op jongere leeftijd. Het voordeel is matig en vrij consistent terug te vinden in internationale richtlijnen. Voor vrouwen van 75 jaar en ouder is het bewijs te beperkt om een duidelijke keuze te kunnen maken.
Longkankerscreening met een lage-dosis CT-scan is zinvol, maar alleen voor een specifieke groep: rokers (of ex-rokers die binnen de afgelopen vijftien jaar zijn gestopt) van 50 jaar en ouder met minstens twintig pakjaar rookgeschiedenis. Twintig pakjaar betekent bijvoorbeeld twintig jaar een pakje per dag, of tien jaar twee pakjes per dag. Voor mensen zonder zware rookgeschiedenis is er geen reden voor deze screening.
Anaalkankerscreening is bedoeld voor specifieke hoog-risicogroepen. Mannen die seks hebben met mannen en transgender vrouwen met hiv starten bij 35 jaar. Andere mensen met hiv, of MSM en transgender vrouwen zonder hiv, starten bij 45 jaar. Orgaantransplantatiepatiënten beginnen tien jaar na de transplantatie. Dit is geen screening voor de algemene bevolking.
Pancreaskankerscreening is alleen zinvol als je een sterke familiegeschiedenis hebt of een erfelijke aandoening die het risico verhoogt, zoals het Peutz-Jeghers-syndroom of erfelijke pancreatitis. In dat geval wordt jaarlijkse controle aanbevolen, te starten op 50 jaar of tien jaar eerder dan de jongste aangedane familielid. Bij bepaalde genetische syndromen al vanaf 35 tot 40 jaar. Voor de rest van de bevolking is er geen aanbeveling.
Screening op baarmoederkanker bij vrouwen zonder klachten heeft geen bewezen nut. Vrouwen boven de 65 jaar wordt wel aangeraden goed op te letten op symptomen als bloedverlies na de overgang: raadpleeg dan snel een arts.
Claims zijn gebaseerd op USPSTF-aanbevelingen, een systematische review van 23 internationale richtlijnen en specifieke richtlijnen van de International Anal Neoplasia Society en gastro-enterologische experts. Bewijssterkte varieert per type screening: sterk voor darmkanker, matig voor borstkanker en longkanker, beperkt voor pancreaskanker en anaalkanker bij risicogroepen, onvoldoende voor baarmoederkanker bij asymptomatische vrouwen.
Waarom neemt de kans op kanker toe met de leeftijd?
Kanker komt vaker voor op hogere leeftijd omdat DNA-schade zich opstapelt, het immuunsysteem achteruitgaat en beschadigde cellen hun omgeving kunnen verstoren. Je kunt dit niet volledig voorkomen, maar risicofactoren beperken en screeningsprogramma's volgen helpt om kanker vroeg te ontdekken.
Helpt darmkankerscreening echt (minder sterfte)?
Voor mensen van 45 tot 75 jaar met een gemiddeld risico is darmkankerscreening zinvol en breed aanbevolen. Het verlaagt de kans op darmkanker aantoonbaar, al is het bewijs voor sterftevermindering op de korte termijn minder stellig dan eerder gedacht.
Welke nieuwe benaderingen zijn er voor vroege opsporing van kanker?
Bloedtests voor vroege kankeropsporing laten veelbelovende resultaten zien en sluiten kanker in veel gevallen goed uit. Bij vroege stadia wordt echter nog een aanzienlijk deel van de gevallen gemist, en dat is het voornaamste voorbehoud om in gedachten te houden.
Moet je je laten testen op erfelijke borstkanker?
Borstkanker kan erfelijk zijn, en als je meerdere gevallen in je familie herkent, is het verstandig om dit met je huisarts of een genetisch adviseur te bespreken zodat je kunt bepalen of testen zinvol is.
Is het bevolkingsonderzoek borstkanker de moeite waard?
Deelnemen aan het bevolkingsonderzoek kan een klein voordeel geven, maar de kans op onnodige behandeling of een fout-positieve uitslag is reëel. Vraag je af wat voor jou zwaarder weegt en bespreek het met je huisarts als je twijfelt.
Is een full-body MRI-scan zinvol als preventie?
Voor mensen zonder verhoogd kankerrisico is een full-body MRI-scan vooralsnog niet aanbevolen: bewijs dat de scan levens redt ontbreekt, en de kans op onnodig vervolgonderzoek is reëel. Heb je een sterk verhoogd erfelijk risico, bespreek dan met je arts of de scan voor jou zinvol is.