Wat is het verband tussen kanker en verouderde cellen?

Verouderde cellen, ook wel senescente cellen genoemd, zijn cellen die definitief gestopt zijn met delen. Dat klinkt onschuldig, maar de relatie met kanker is tweeledig en genuanceerd. Aan de ene kant werkt senescentie als een ingebouwd veiligheidsmechanisme: cellen die dreigen kwaadaardig te worden, worden in die permanente stilstand gedwongen. Ontsnapping aan dat mechanisme is een bekende stap richting kanker.

De keerzijde toont zich wanneer verouderde cellen zich opstapelen in weefsel, zoals bij ouder worden. Ze scheiden dan een mix van ontstekingsstoffen uit, het zogenoemde SASP. Dat ontstekingsmilieu kan tumorgroei juist aanwakkeren in plaats van remmen. Ouder worden verzwakt bovendien het immuunsysteem, waardoor het minder goed kankercellen opspoort en opruimt. Dit verband is aannemelijk maar nog niet volledig opgehelderd.

In specifieke kankersoorten speelt senescentie van immuuncellen een concrete rol. Bij longkanker hoopten verouderde longmacrofagen (immuuncellen) zich vroeg op in de tumor in muismodellen. Ze remden de afweerreactie en bevorderden tumorgroei; het weghalen van die cellen verminderde de tumorontwikkeling. Vergelijkbare cellen zijn ook in menselijk longkankerweefsel gevonden. Bij prostaatkanker dringen tumorcellen neutrofielen (een type witte bloedcel) via een eiwit-signaalpaar in een verouderde toestand, waarna die cellen de afweer onderdrukken; hoge spiegels van die eiwitten hingen samen met een slechtere prognose.

Kankerbehandeling zelf is ook onderdeel van het verhaal. Chemo- en radiotherapie kunnen tumorcellen in een senescente toestand brengen, wat aanvankelijk helpt. Maar de ontstekingsstoffen die die verouderde tumorcellen afscheiden, kunnen slapende kankerstamcellen activeren en zo het risico op terugkeer vergroten. Dat is een reëel aandachtspunt, al is dit bewijs grotendeels afkomstig uit laboratoriumstudies. Bij triple-negatieve borstkanker zagen onderzoekers dat de eigen afweercellen van het immuunsysteem verouderd konden raken, waardoor moderne immuuntherapie minder goed werkte.

De wetenschap zoekt naar manieren om het verouderd raken van cellen gericht te benutten of te keren. Een experimentele aanpak waarbij speciale immuuncellen (CAR-T-cellen) gericht senescente cellen opruimen, verlengde de overleving bij muizen met longkanker, maar dat is nog uitsluitend in dieronderzoek gezien. Het nauwkeuriger herkennen van verouderde cellen in weefsel blijft een actief onderzoeksgebied, want wie die cellen beter kan opsporen, kan gerichter ingrijpen.