Waarom neemt de kans op kanker toe met de leeftijd?
Kanker komt vaker voor op hogere leeftijd omdat DNA-schade zich opstapelt, het immuunsysteem achteruitgaat en beschadigde cellen hun omgeving kunnen verstoren. Je kunt dit niet volledig voorkomen, maar risicofactoren beperken en screeningsprogramma's volgen helpt om kanker vroeg te ontdekken.
Veroudering is de grootste risicofactor voor kanker. Dat heeft geen enkele enkelvoudige oorzaak, maar komt door een samenspel van processen die zich over decennia opstapelen.
DNA raakt voortdurend beschadigd, door stofwisseling van binnenuit en door omgevingsinvloeden van buitenaf. Terwijl je jong bent, werken herstelmechanismen redelijk goed. Naarmate je ouder wordt, raken die minder efficiënt en hoopt de schade zich op. Cellen met teveel onherstelbare fouten stoppen met delen, maar ze verdwijnen niet altijd. Ze blijven achter in een soort sluimertoestand en scheiden stoffen uit die omliggende gezonde cellen kunnen aanzetten tot kwaadaardig gedrag.
Het immuunsysteem verliest met de leeftijd een deel van zijn scherpte. Het spoort afwijkende cellen minder goed op en ruimt ze minder betrouwbaar op. Tegelijk sluimert er een laaggradige ontsteking door het lichaam, die tumorgroei verder kan aanwakkeren. Hetzelfde geldt voor epigenetische veranderingen, veranderingen in hoe genen aan- of uitstaan zonder dat de DNA-volgorde zelf verandert, en voor verschuivingen in de samenstelling van de darmflora.
Interessant genoeg zijn niet alle verouderingsprocessen kankerbevorderend. Chromosoomuiteinden (telomeren) worden korter naarmate cellen zich vaker hebben gedeeld, en ook stamcellen raken na verloop van tijd uitgeput. Dat beperkt hoe vaak cellen nog kunnen delen en verlaagt zo juist de kans op ontaarding. Dit mechanisme kan verklaren waarom mensen boven de negentig soms een iets lagere kankerincidentie laten zien, al is dat bewijs beperkt en zijn de oorzaken niet volledig opgehelderd.
De relatie werkt ook de andere kant op: kanker zelf en de behandeling ervan kunnen het verouderingsproces versnellen. Dat is het duidelijkst gedocumenteerd bij mensen die als kind of jongvolwassene kanker kregen en overleefden.
Alle claims zijn gebaseerd op reviews; er zijn geen gerandomiseerde studies of meta-analyses in de bron die oorzaak en gevolg direct testen. De richting van de verbanden is biologisch goed onderbouwd en consistent over meerdere reviews, maar de precieze relatieve bijdrage van elk mechanisme blijft onzeker.
Verhoogt overgewicht mijn kans op kanker, en zo ja welke soorten?
Overgewicht verhoogt je kans op minstens 13 soorten kanker, waaronder baarmoeder-, dikkedarm-, borst- en leverkanker. Gewichtsverlies verlaagt dat risico, al is nog onduidelijk of alle manieren van afvallen even effectief zijn voor je afweer tegen kanker.
Vergroot veel zitten mijn kans op kanker, ook als ik sport?
Veel zitten verhoogt je kansop bepaalde kankers, ook als je sport. Probeer naast regelmatig bewegen ook de zittijd zelf te verminderen, want die twee compenseren elkaar maar gedeeltelijk.
Vergroot werken in de nacht mijn kans op kanker?
Nachtwerk verhoogt waarschijnlijk het risico op borstkanker, en mogelijk op andere kankersoorten. Draai je al jaren nachtdiensten, dan is het zinvol om dit te bespreken met je arts en alert te zijn op bevolkingsonderzoek.
Wat is het verband tussen kanker en verouderde cellen?
Verouderde cellen beschermen aanvankelijk tegen kanker, maar stapelen ze zich op, dan kunnen ze via ontstekingsstoffen en verzwakte afweer juist tumorgroei bevorderen. Dat dubbelzijdige mechanisme is biologisch goed beschreven, maar hoe je er als individu op kunt sturen, is nog volop in onderzoek.
Verhoogt alcohol je kans op kanker, ook bij een glas per dag?
Ja, ook één glas per dag verhoogt het kankerrisico meetbaar, vooral voor borstkanker. Er is geen hoeveelheid alcohol gevonden waarbij het risico volledig wegvalt.
Verhoogt het werken met bestrijdingsmiddelen je kans op kanker?
Werken met bestrijdingsmiddelen hangt in meerdere studies samen met een verhoogd risico op verschillende kankersoorten, waaronder blaas-, darm- en bloedkankers. Onbeschermd contact vermijden is verstandig, zeker als je zwanger bent of dat wilt worden.