Wat doet autofagie tegen veroudering en ziekte?

Autofagie is het afvalbeheer van je cellen: beschadigde eiwitten en verouderde onderdelen worden ingepakt en via lysosomen (een soort celmaag) afgebroken. Naarmate je ouder wordt, verliest dit systeem kracht. Meerdere reviewstudies beschrijven dit achteruitgaan als een van de centrale drijfveren van veroudering, omdat de ophoping van celschade daarna versnelt.

Verstoorde autofagie wordt in verband gebracht met een brede waaier aan ouderdomsziekten: hersenziekten zoals Alzheimer en Parkinson, hartziekten, diabetes en gewrichtsaandoeningen. De samenhang is consistent beschreven, maar oorzaak en gevolg zijn niet altijd helder. Bij kanker is de rol zelfs dubbelzinnig: autofagie kan zowel tumorgroei remmen als kankercellen helpen overleven, afhankelijk van het ziektestadium. Dat maakt het moeilijk om autofagie als simpel therapiedoel in te zetten.

In dier- en laboratoriumonderzoek verlengt goed functionerende autofagie de levensduur consistent. Of dat ook direct opgaat voor mensen is nog niet aangetoond, maar de verbanden zijn vergelijkbaar over gist, wormen, vliegen en muizen.

De meest concrete aanwijzing voor een praktisch handvat komt uit onderzoek naar vasten en spermidine. Spermidine is een stof die van nature voorkomt in tarwekiemen, soja en kaas. Vasten verhoogt de spermidinegehaltes, ook bij mensen. Spermidine bevordert vervolgens autofagie. In diermodellen was het beschermende effect van vasten op het hart en op gewrichtsontsteking verdwenen zodra spermidinesynthese werd geblokkeerd. Dat wijst op een duidelijke keten, maar de vertaalslag naar concrete gezondheidseffecten bij mensen is nog niet gemaakt.

Beweging, betere slaap en minder calorieën worden in reviewstudies beschreven als manieren om de leeftijdsgerelateerde achteruitgang van autofagie te vertragen. Grote gerandomiseerde studies bij mensen op harde eindpunten ontbreken grotendeels. Directe geneesmiddelen die autofagie aansturen zijn volop in onderzoek, maar veiligheid en effectiviteit bij mensen zijn nog niet bewezen. Let daarbij op: enkele auteurs van deze studies hebben commerciële belangen in bedrijven die dit soort middelen ontwikkelen.