Overgewicht is een goed onderbouwde oorzaak van verhoogd kankerrisico op ten minste 13 locaties in het lichaam, met de sterkste verbanden bij baarmoeder-, dikkedarm-, lever- en borstkanker na de menopauze. Het bewijs steunt op grote meta-analyses en wordt indirect bevestigd doordat gewichtsverlies het risico fors verlaagt. Wie gewicht verliest, verlaagt daarmee waarschijnlijk ook het kankerrisico, al is nog niet duidelijk of alle methoden van afvallen gelijkwaardig zijn.
Overgewicht en obesitas verhogen het risico op kanker op minimaal 13 verschillende plekken in het lichaam. Wereldwijd is naar schatting bijna 12% van alle kankers bij mannen en ruim 13% bij vrouwen toe te schrijven aan overmatig lichaamsgewicht. Dit is geen vermoeden maar een conclusie die steunt op een groot en consistent geheel van onderzoek.
De sterkste verbanden zijn aangetoond bij baarmoeder-, dikkedarm-, borst- (na de overgang), lever- en alvleesklierkanker. Hoeveel het risico toeneemt, is indirect af te lezen uit onderzoek naar maagverkleiningsoperaties: vrouwen die zo'n operatie ondergingen en flink gewicht verloren, hadden een 62% lager risico op baarmoederkanker, 44% lager op borstkanker na de menopauze, 65% lager op leverkanker, 48% lager op alvleesklierkanker en 37% lager op dikkedarmkanker ten opzichte van mensen met obesitas die de operatie niet kregen. Die sterke risicodaling na gewichtsverlies is een van de redenen waarom onderzoekers het overgewicht zelf als de oorzaak beschouwen, niet een andere factor.
Overgewicht is ook in verband gebracht met eierstok-, galblaas-, slokdarm- (een specifiek type, het adenocarcinoom), maag-, nier-, schildklierkanker, meningeoom en multipel myeloom. Hier is het bewijs iets minder sterk, en voor schildklierkanker, nierkanker en multipel myeloom toonde gewichtsverlies via een operatie in de bestudeerde onderzoeken geen duidelijke bescherming. Dat betekent niet dat het verband er niet is, maar wel dat het minder goed begrepen is.
Hoe kan overgewicht kanker bevorderen? Twee biologische mechanismen zijn goed onderbouwd. Ten eerste produceert vetweefsel hormonen, met name oestrogenen, en bevordert het een sluimerende, laaggradige ontsteking in het lichaam. Die ontsteking is bij borst- en tongkanker gelinkt aan een slechtere prognose. Opmerkelijk is dat deze vetweefselontsteking ook kan voorkomen bij mensen met een normaal BMI, wat betekent dat lichaamsgewicht alleen niet het volledige risico verklaart. Ten tweede tast obesitas de werking aan van T-cellen, de afweercellen die kankercellen opsporen en opruimen. Hierdoor kan het immuunsysteem tumoren minder goed in toom houden. Dit mechanisme is echter vooralsnog hoofdzakelijk aangetoond in diermodellen en moet nog bij mensen worden bevestigd.
Een aparte bevinding uit dieronderzoek verdient aandacht, maar met de nodige terughoudendheid: afvallen via dieetbeperking herstelde de T-celfunctie bij muizen, maar afvallen via het afslankmedicijn semaglutide deed dat niet, ook al verloren de dieren evenveel gewicht. Dit suggereert dat de manier van afvallen mogelijk uitmaakt voor het immuunsysteem. Hoe dit bij mensen uitpakt, is nog onbekend en moet in klinische studies worden onderzocht.
Gebaseerd op meerdere systematische reviews en meta-analyses (PMID 30445141, 37047163, 39279764, 31722374), een mechanistisch-pathologisch review (PMID 27903155), een immunologische dierstudie (PMID 38565540) en een observationele cohortstudie (PMID 39287872). Het bewijs voor de kankersoorten baarmoeder, dikkedarm, borst, lever en alvleesklier is het sterkst. De operatiedata zijn observationeel, niet afkomstig uit gerandomiseerde trials.