Kan slechte slaap je hormonen permanent in de war schoppen?

Slaaptekort gooit je hongerhormonen al na een paar slechte nachten overhoop. Het hormoon dat honger aanwakkert (ghreline) stijgt, terwijl het hormoon dat je verzadigd laat voelen (leptine) daalt. Dat maakt overeten en gewichtstoename aanzienlijk waarschijnlijker. Bij langdurige ploegendiensten wordt het beeld complexer: het subjectieve hongergevoel kan dan juist dalen, terwijl de hormoonbalans tegelijk meetbaar verstoord blijft. Hoe het eetgedrag in de praktijk uitpakt is daardoor moeilijker te voorspellen.

Naast hongerhormonen raakt ook het stresshormoon cortisol uit balans. Bij mensen met langdurig slaaptekort lagen de ochtendcortisolwaarden lager dan normaal, een aanwijzing dat het stresssysteem (de as tussen hersenen en bijnieren) niet meer goed functioneert. Tegelijk steeg een bloedmarker voor lichte ontsteking. Of die cortisolontregeling volledig herstelt als je weer normaal slaapt, is niet onderzocht.

Sluimerende, laaggradige ontsteking is een ander gevolg van structureel slecht slapen. Ontstekingswaarden in het bloed blijven dan aanhoudend verhoogd. Dat draagt bij aan ziekten als diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. De hormonale verschuivingen bij slaaptekort vergroten bovendien het risico op gewichtstoename en diabetes rechtstreeks.

Chronisch slaaptekort trekt ook het lichaam richting een afbraakstand: de hormonale omgeving wordt zo ongunstig dat minder spiereiwitten aangemaakt worden. Dat is relevant als je sport of spierkracht wil behouden op langere termijn.

Kunstlicht 's nachts, zoals bij nachtwerkers, remt de aanmaak van het slaaphormoon melatonine en brengt de interne klok in de war. Die verstoring beperkt zich niet alleen tot de centrale klok in de hersenen: ook de 'klokken' in organen als spieren en lever raken van slag, wat het energiemetabolisme als geheel beïnvloedt. Bij langjarige blootstelling aan nachtlicht zijn er epidemiologische aanwijzingen voor verhoogd risico op kanker, diabetes en stemmingsstoornissen, al gaat het hier om associaties en niet om vastgestelde oorzaak-gevolgrelaties.

Of al deze verstoringen echt permanent zijn, is de cruciale vraag. De beschikbare studies laten zien dat de verstoringen optreden en soms ernstig zijn, maar de omdraaiing ervan bij herstel van slaap is nauwelijks direct onderzocht. De meeste bevindingen zijn matig sterk van bewijs: er is consistent patroon in meerdere studies, maar het gaat zelden om grote gecontroleerde experimenten met herstelmetingen.