Kan hitte, zoals een sauna, je cellen beschadigen of juist sterker maken?

Hitte zet cellen direct aan het werk om zichzelf te beschermen. Zodra de temperatuur stijgt, maken cellen extra hitteschockeiwitten aan. Die eiwitten fungeren als begeleiders: ze vangen beschadigde eiwitten op, voorkomen dat die samenklonteren, en helpen de cel haar normale werking te herstellen. Dit beschermingssysteem is evolutionair oud en werkt bij nagenoeg alle dieren. Daarna plakken cellen een chemisch label op de meest beschadigde eiwitten, om ze te markeren voor afbraak. Zonder dat herstelmechanisme komt de cel niet goed op gang na de hitteprikkel.

Herhaalde hitteprikkelingen kunnen cellen ook weerbaarder maken voor andere soorten stress, niet alleen voor hitte zelf. Dat effect is aangetoond bij mensen die trainen in warme omstandigheden, en in dieronderzoek. Of gewoon saunabezoek dezelfde bescherming oplevert, is op basis van de beschikbare studies niet precies te zeggen.

Extreme hitte is een ander verhaal. Bij hitteberoerte raakt de darm zonder voldoende doorbloeding, lekken bacteriële giftstoffen in het bloed, en sturen stervende cellen alarmsignalen uit die een zware ontsteking in het hele lichaam veroorzaken. Dat kan leiden tot falen van meerdere organen. Dit gevaar staat los van normaal saunabezoek bij gezonde mensen, maar het laat zien dat hitte in hoge doses echt schade aanricht.

Er zijn ook specifieke risicogroepen waarvoor hitte extra aandacht verdient. Hitte boven de normale lichaamstemperatuur kan de vruchtbaarheid bij mannen en vrouwen schaden en de vroege embryonale ontwikkeling verstoren. Er zijn bovendien aanwijzingen, op basis van associatief onderzoek, dat hittestress tijdens de zwangerschap de hersenontwikkeling van het kind kan beïnvloeden en het risico op psychiatrische stoornissen kan verhogen. Oorzakelijkheid is daarvoor nog niet vastgesteld. Tot slot toont een nieuw onderzoek bij muizen en mensen dat hittestress via een signaalweg vanuit de huid een blijvend spoor kan achterlaten in de hersencellen die de stofwisseling regelen, waardoor je later gevoeliger kunt worden voor buikvet en stofwisselingsproblemen. Dit is een opvallende bevinding uit een enkel onderzoek en vraagt om herhaling voor er conclusies aan verbonden mogen worden.

Voor verouderde cellen geldt een eigen kanttekening. Ouder wordende cellen activeren bij hitte wel de beschermingsrespons, maar kunnen daardoor juist minder goed de normale noodstructuren aanmaken die cellen bij stress normaal inzetten. Of dat een relevant risico is bij saunabezoek op hogere leeftijd, is uit dit laboratoriumonderzoek niet af te leiden.