Kan hitte, zoals een sauna, je cellen beschadigen of juist sterker maken?

Hitte doet iets slims in je cellen: het zet een oeroud beschermingssysteem aan. Zodra de temperatuur stijgt, beginnen cellen speciale eiwitten aan te maken die je kunt zien als moleculaire hulpverleners. Ze voorkomen dat andere eiwitten samenklonteren en helpen beschadigde eiwitten terug in hun normale vorm. Dit systeem werkt in vrijwel alle levende organismen en is een van de best begrepen stressreacties in de biologie.

Na de hitteprikkel ruimt de cel de schade ook actief op: beschadigde eiwitten worden gemarkeerd zodat ze worden afgebroken of hersteld. Dat opruimproces is onmisbaar. Cellen waarbij dit niet goed werkte, herstelden hun normale functies zoals eiwitsynthese en transport niet. Het lichaam behandelt milde hitte dus als een trainingsprikkel, niet als pure schade.

Geleidelijke gewenning aan hitte, zoals je bij regelmatige saunabezoeken opbouwt, verbetert ook op lichaamsniveau de weerstand. Organen raken beter beschermd tegen ernstige hitteschade. Er is zelfs een zogenoemde kruislingse bescherming: wie aan hitte gewend is, lijkt ook beter bestand tegen andere vormen van stress. Dit effect is aangetoond bij zowel dieren als mensen, al is het mechanisme nog niet volledig opgehelderd.

Er is ook een keerzijde. Nieuw onderzoek bij muizen en mensen suggereert dat herhaalde hittestress de stofwisseling op de langere termijn kan beïnvloeden. Hitte zou via de huid een signaalstof verhogen die hersencellen blijvend verandert, waardoor de vetopslag bevorderd wordt. Bij muizen die daarna een vetrijk dieet kregen, stapelde buikvet sneller op. Vitamine A leek dit effect te verzachten, zowel bij muizen als mensen. Dit is voorlopig en vraagt om meer onderzoek, maar het laat zien dat 'meer hitte' niet automatisch beter is.

Extreme hitte is ronduit gevaarlijk. Een hitteberoerte, waarbij de darmwand lekt en giftstoffen in de bloedbaan komen, kan leiden tot ontsteking, stollingsproblemen en falen van meerdere organen tegelijk. Het risico is groter als je tegelijk koorts hebt of recent een infectie doormaakte. Verder schaadt langdurige hittestress bij meerdere diersoorten en ook bij mensen de vruchtbaarheid, zowel bij mannen als vrouwen.