Is hormoontherapie bij de overgang veilig en zinvol?

Opvliegers en nachtelijk zweten verminderen met hormoontherapie sterker dan met welke andere behandeling ook. Dat is robuust aangetoond in grote gerandomiseerde studies, waaronder de Women's Health Initiative (WHI). Ook vaginale droogheid, pijn bij seks en blaasproblemen reageren goed op hormoontherapie, waarbij lokale vaginale oestrogenen de voorkeur hebben bij vrouwen die alleen last hebben van die klachten. Botbescherming is een extra voordeel: hormoontherapie remt botverlies en verlaagt het risico op heupfracturen.

Of hormoontherapie veilig is, hangt sterk af van het type en het moment van starten. Gecombineerde therapie met oestrogeen én progestageen, langer dan drie tot vijf jaar gebruikt, verhoogt het risico op borstkanker. In de WHI-studie was de kans 24% hoger tijdens de behandelperiode. Vrouwen zonder baarmoeder die alleen oestrogeen gebruiken, zien dat risico juist iets dalen. Orale gecombineerde therapie verhoogt ook het risico op gevaarlijke bloedstolsels in de aders. Wie al een verhoogd risico hierop heeft, kan beter kiezen voor een pleister of gel via de huid: die toedieningsvorm geeft vrijwel geen extra stolselrisico.

Timing is misschien wel de belangrijkste factor. Vrouwen die binnen tien jaar na de overgang starten, hebben betere uitkomsten voor het hart en een lagere algehele sterfte dan vrouwen die later beginnen. Maar bij vrouwen tussen de 70 en 79 jaar die (opnieuw) beginnen, telt de WHI-studie 38 extra schadelijke gevallen per 10.000 vrouwen per jaar, tegenover slechts 12 bij de 50-59-jarigen. Hartbescherming is dan ook geen officiële reden om hormoontherapie voor te schrijven, maar de timing bepaalt wel hoe de voor- en nadelen tegen elkaar uitvallen.

Heb je klachten maar wil of kun je geen hormonen gebruiken? Lage doses van bepaalde antidepressiva (paroxetine of venlafaxine) of het middel gabapentine verminderen opvliegers merkbaar, al minder krachtig dan oestrogeen. Slaapproblemen die samenhangen met nachtelijk zweten verbeteren ook met hormoontherapie, maar voor slapeloosheid op zichzelf blijft gedragstherapie de beste eerste stap. Yoga, acupunctuur, zwarte cohosh en omega-3 supplementen zijn niet overtuigend beter dan placebo voor opvliegers.

Een nieuw oraal oestrogeen (estetrol) laat veelbelovende eigenschappen zien in vroeg onderzoek, maar langetermijngegevens over hart, bloedstolsels en borstkanker ontbreken nog. Het is te vroeg om te zeggen of het veiliger is dan bestaande middelen.