Hoe werkt veroudering en hoe rem je dat?

Veroudering is een onvermijdelijk biologisch proces waarbij weefsel- en orgaanfuncties geleidelijk achteruitgaan. Dit wordt veroorzaakt door moleculaire veranderingen in DNA en eiwitten, onder invloed van zowel erfelijke aanleg als omgevingsfactoren. Twee grote drijvende krachten zijn de ophoping van afvalstoffen uit de celstofwisseling en toenemende DNA-schade die zich door de jaren heen opbouwt.

Een belangrijk mechanisme is 'inflammaging': een toestand van laaggradige, sluimerende ontsteking die bij oudere zoogdieren ontstaat. Dit hangt samen met een verzwakt zelfreinigingssysteem van cellen (autofagie), waardoor beschadigde eiwitten en slecht functionerende mitochondriën (de energiecentrales van de cel) zich ophopen. Dit leidt op zijn beurt tot oxidatieve stress, waarbij reactieve zuurstofverbindingen cellen verder beschadigen.

Veroudering tast ook de epigenetische informatie aan: de chemische 'labels' op DNA en de eiwitten die DNA verpakken veranderen, de expressie van regulerende RNA-moleculen verschuift, en slapende DNA-stukjes worden onterecht geactiveerd. Dit alles leidt tot verkeerde genactivatie en genomische instabiliteit. Het goede nieuws: levensduur is grotendeels epigenetisch bepaald en niet puur genetisch vastgelegd. Dieet en andere leefstijlfactoren kunnen deze epigenetische informatie beïnvloeden, wat in principe aanknopingspunten biedt voor interventies.

Op celniveau spelen ook DNA-herstelmechanismen een grote rol. Het 'Base Excision Repair'-systeem (BER) herstelt veelvoorkomende kleine DNA-beschadigingen, zoals oxidatieve schade. Tekortkomingen in dit systeem dragen bij aan kanker, ontsteking, veroudering en neurodegeneratieve aandoeningen. Daarnaast nemen NAD+-spiegels (een stof die essentieel is voor energieproductie in cellen) met de leeftijd af, en dit wordt in verband gebracht met tal van leeftijdsgerelateerde ziekten. Ook stamcellen raken in balans verstoord: ze delen trager, waardoor weefselonderhoud achteruitgaat, maar te veel deling put de stamcelreserve juist uit.

Wat betreft het remmen van veroudering: in dierproeven verbeterden NAD+-precursors (zoals NR of NMN, stoffen die het lichaam omzet in NAD+) de stofwisseling, hartfunctie en hersenfunctie, en verlengden ze de levensduur. Bij mensen zijn de resultaten tot dusver bescheiden: orale inname verhoogt NAD+-spiegels in bloed meetbaar en veilig, met aanwijzingen voor iets lagere bloeddruk, een beter lipidenprofiel en mogelijk nierbescherming. Maar de studies zijn klein, de klinische werking is onvolledig begrepen, en grote gerandomiseerde trials ontbreken nog. Remmers van epigenetische enzymen verlengen de levensduur in modelorganismen, maar of dit bij mensen werkt is evenmin aangetoond.

Veroudering treft ook specifieke organen en weefsels op kenmerkende manieren. In het hart dragen verstoringen in energiemetabolisme, oxidatieve stress, epigenetische veranderingen en chronische ontsteking gezamenlijk bij aan fibrose (littekenvorming), verdikking van de hartspier en verminderde pompfunctie. In gewrichten is er aanwijzing dat veroudering van het gewrichtsvlies (synoviaal weefsel) via immuunontsteking artrose versnelt, al is dit nog een verkennende bevinding. De complexiteit van al deze processen maakt het moeilijk om gerichte, effectieve behandelingen te ontwikkelen.