Verouder je sneller van stress?

Meerdere studies laten zien dat langdurige psychosociale stress de biologische veroudering versnelt. Dit is meetbaar via zogenoemde 'epigenetische klokken': wiskundige modellen die op basis van DNA-methylatie (een chemische markering op het DNA) schatten hoe oud je cellen biologisch zijn. Vroegkinderlijke tegenspoed, opeenstapeling van stressvolle ervaringen en een lage sociaaleconomische status hangen in diverse onderzoeken samen met een hogere biologische leeftijd dan je kalenderleeftijd zou voorspellen. Bevindingen verschillen wel per studie en per meetmethode, waardoor de exacte omvang van het effect niet eenduidig vaststaat (PMID 32204828).

Naast epigenetische veroudering versnelt langdurige stress ook andere meetbare verouderingsprocessen. Telomeren, de beschermende 'doppen' aan het uiteinde van chromosomen, worden sneller korter. Cellen gaan eerder in een toestand van 'cellulaire senescentie': ze houden op met delen maar blijven ontstekingsbevorderende stoffen afscheiden. Zowel dierexperimenten als grote bevolkingsstudies bij mensen ondersteunen het verband tussen aanhoudende stress en een verhoogd risico op diabetes en leververvetting. Minder stress hing in die studies samen met minder nieuwe gevallen van deze ziekten (PMID 36224493).

Bij bevolkingsgroepen die te maken hebben met een combinatie van biologische, psychosociale, sociaaleconomische en omgevingsstressoren, zoals armoede of structurele ongelijkheid, treedt leeftijdsgerelateerde ziekte eerder en ernstiger op. Onderzoekers van het National Institute on Aging noemen dit 'weathering': het lichaam veroudert als het ware sneller door de cumulatieve last van stress. Meetbaar zijn verhoogde oxidatieve stress (celschade door agressieve zuurstofverbindingen), vroegere DNA-schade en hogere ontstekingswaarden. Het gaat hier om een associatie; volledig bewijs voor directe oorzakelijkheid ontbreekt nog (PMID 34883202).

Op celniveau speelt ook het eiwit SIRT7 een rol. Dit eiwit fungeert als een bewaker van de genetische integriteit van cellen en helpt cellen om te gaan met stress. Langdurige blootstelling aan stress kan de werking van SIRT7 ondermijnen, wat veroudering lijkt te versnellen en het risico op ouderdomsgerelateerde aandoeningen vergroot. Dit bewijs komt echter voornamelijk uit laboratorium- en dieronderzoek; of dit ook op dezelfde manier bij mensen werkt, is nog onvoldoende aangetoond (PMID 37676263).

Er is ook goed nieuws: een grote Amerikaanse studie met bijna 24.000 deelnemers laat zien dat mensen met een betere cardiovasculaire gezondheid biologisch jonger zijn dan hun kalenderleeftijd. Elke 10 punten hogere score op een maat voor cardiovasculaire gezondheid correspondeert met gemiddeld 1,14 jaar lagere biologische leeftijd. Oxidatieve stress bleek een tussenstap in dit verband: minder chronische lichamelijke belasting, mede via gezonde leefgewoonten, lijkt de biologische veroudering meetbaar af te remmen (PMID 37813096).