Hoe kan je zaadkwaliteit en -kwantiteit verhogen als je 40+ bent?

Vanaf je veertigste verandert de kwaliteit van zaad merkbaar. Uit een studie onder meer dan 2600 mannen bleek dat boven de 40 jaar zowel de beweeglijkheid als de vorm van zaadcellen significant achteruitgaat. De morfologie (de vorm) begint zelfs al iets eerder te verslechteren dan de beweeglijkheid. Tegelijkertijd neemt de DNA-schade in zaadcellen toe met circa 3 procent per levensjaar, wat samenhangt met een hogere kans op miskramen en, in zeldzame gevallen, aangeboren aandoeningen bij het nageslacht. Dit zijn sterke associaties, maar geen reden tot paniek: ze betekenen dat de risico's oplopen, niet dat zwangerschap onmogelijk wordt.

Wat je zelf kunt doen, begint bij lichaamsgewicht. Overgewicht verstoort de hormoonbalans, verhoogt ontstekingen en oxidatieve stress, en heeft aantoonbaar negatieve gevolgen voor zaadconcentratie, beweeglijkheid, levensvatbaarheid en DNA-integriteit. Afvallen en leefstijlveranderingen worden in de wetenschappelijke literatuur uitdrukkelijk als behandelstrategie benoemd. Er is geen precieze drempelwaarde bekend, maar het effect van obesitas op zaadkwaliteit is consistent aangetoond.

Een andere factor die makkelijk over het hoofd wordt gezien: prostatitis, een ontsteking van de prostaat. Dit wordt vaker gezien naarmate mannen ouder worden, en de prostaat levert een groot deel van het zaadvocht dat zaadcellen ondersteunt. Prostatitis kan de zaadkwaliteit ernstig aantasten. Laat dit uitsluiten of behandelen als je vruchtbaarheidsproblemen hebt.

Over testosteron en hormonen is het belangrijk om één veelgemaakte fout te benoemen. Bij het ouder worden daalt de testosteronproductie inderdaad, en dit beïnvloedt ook de zaadcelproductie. Maar wie dan zomaar testosteron (via gel, injecties of pleisters) gaat gebruiken, maakt het juist erger: externe testosteron onderdrukt de eigen zaadproductie verder. Mannen die hun vruchtbaarheid willen verbeteren, mogen dit niet zonder medisch overleg starten. Bovendien is testosteronbehandeling gecontra-indiceerd bij prostaat- of borstkanker, ernstig hartfalen en bepaalde urinewegstoornissen.

Op het gebied van epigenetica (de chemische 'schakellaag' bovenop het DNA in zaadcellen) zijn er aanwijzingen dat ouder worden ook subtiele veranderingen teweegbrengt die de embryoontwikkeling kunnen beïnvloeden. De exacte mechanismen zijn echter nog onvolledig begrepen en er zijn vooralsnog geen bewezen interventies op dit vlak. Experimenteel onderzoek met een specifiek eiwit (SKAP2) liet in muisstudies en laboratoriumproeven met menselijk zaad verbeterde beweeglijkheid zien, maar dit heeft nog geen enkele toepassing bij mensen en is puur in een onderzoeksfase.