Regelmatige consumptie van olijfolie, zeker als vervanging van verzadigde vetten zoals boter, hangt consistent samen met een lager risico op hart- en vaatziekten en lagere totale sterfte. Het bewijs voor hart- en vaatgezondheid is het sterkst; voor kanker en andere uitkomsten is de zekerheid lager.
Olijfolie is een van de meest onderzochte voedingsvetten ter wereld. De olie bevat een rijke combinatie van enkelvoudig onverzadigde vetzuren, fytosterolen, squaleen en fenolische verbindingen (polyfenolen). Die polyfenolen hebben antioxidatieve, ontstekingsremmende, anti-allergische en anti-mutagene eigenschappen, wat betekent dat ze schadelijke processen in het lichaam kunnen afremmen. Een review van 39 plantaardige oliën rankt olijfolie als een van de meest voedingsrijke keuzes, al wordt er wel bij gezegd dat je niet altijd uitsluitend één type olie moet gebruiken1.
Het sterkste bewijs voor olijfolie gaat over de gezondheid van hart en bloedvaten. Betere naleving van het Mediterrane dieet, waarvan extra vierge olijfolie een sleutelelement is, hangt samen met een klinisch betekenisvolle vermindering van coronaire hartziekte, ischemische beroerte en totale hart- en vaatziekten. Dit is onderbouwd door 4 gerandomiseerde trials en 32 onafhankelijke observationele cohorten2,3. Olijfolie wordt ook expliciet aanbevolen als hartgezond alternatief voor verzadigde vetten bij de preventie van aderverkalking4. Virgin olijfolie verlaagt bovendien het totaalcholesterol en het LDL-cholesterol ('slechte' cholesterol), al is het bewijs hiervoor van matige tot zeer lage zekerheid5.
Een grote Amerikaanse cohortstudie met ruim 221.000 deelnemers en tot 33 jaar follow-up laat zien dat elke extra 5 gram olijfolie per dag samenhangt met 8% lagere totale sterfte (HR 0,92 per 5 g/dag). Wie 10 gram boter per dag vervangt door een plantaardige olie zoals olijfolie, heeft een geschat 17% lager risico op totale sterfte én 17% lager risico op overlijden aan kanker. Hogere boterconsumptie hing juist samen met 15% hogere sterfte6. Dit zijn associaties, geen bewezen oorzakelijke verbanden, maar de richting is consistent en het effect is groot genoeg om serieus te nemen.
Voor kanker is het beeld genuanceerder. De polyfenolen in olijfolie hebben anti-mutagene eigenschappen en een umbrella-review (een overzicht van meerdere meta-analyses) laat zien dat olijfolieconsumptie het risico op borst-, spijsverterings- en andere kankers kan verlagen. Het bewijs heeft echter lage tot zeer lage zekerheid, wat betekent dat toekomstig onderzoek dit beeld nog flink kan veranderen. Voorzichtigheid bij het interpreteren van deze bevinding is dus geboden5,6,7.
Er zijn ook veelbelovende maar vroege aanwijzingen dat extra vierge olijfolie de samenstelling van het darmmicrobioom en de darmimmuniteit gunstig kan beïnvloeden. Via de zogenoemde darm-hersenas zou dit kunnen bijdragen aan betere cognitieve en metabole gezondheid. Dit is echter een relatief nieuw onderzoeksgebied zonder kwantitatieve uitkomsten, en het bewijs is nog beperkt8. Voor bloedsuikerregulatie is het bewijs nog zwakker en heeft het een zeer lage zekerheid; daar zijn nog geen harde conclusies aan te verbinden5.
Bewijs gebaseerd op 1 umbrella-review (PMID 39053603), meerdere grote cohortstudies en reviews, waaronder een prospectieve cohort met 221.000+ deelnemers (PMID 40048719), 4 RCT's en 32 cohorten in het Mediterrane dieet-bewijs (PMID 30817261, 38336153), en mechanistische/voedingsreviews (PMID 29495598, 33576418, 37687222, 34924350). Olijfolie wordt zelden als enige variabele geïsoleerd; de meeste studies onderzoeken het als onderdeel van een dieetpatroon of oliëngroep.