Alzheimer is grotendeels te voorkomen, zegt neuroloog David Perlmutter
Alzheimer begint tientallen jaren voor de diagnose, zegt neuroloog David Perlmutter, en juist in die jaren kun je er zelf iets aan doen. Zijn adviezen snijden hout en zijn bevindingen veelbelovend, maar lopen voor op de wetenschap.
"Stel je voor dat je 85 bent." David Perlmutter laat een volle zaal de ogen sluiten. Dan trekt hij in gedachten een lijn door het midden. "De helft van jullie heeft nu dementie. In welke helft zit jij?"
Perlmutter weet hoe die andere helft eruitziet. Zijn vader, een begenadigd hersenchirurg, kreeg alzheimer en woonde zijn laatste jaren in een verpleeghuis aan de overkant van de parkeerplaats van Perlmutters neurologiepraktijk. Vanuit de spreekkamer kon hij zijn raam zien. "Ik had hem niets te bieden." Perlmutter is nu 71. "Ik ben er niet overheen en ik kom er ook nooit overheen."
Families van patiënten zeiden weleens tegen hem: dokter, u hebt geen idee wat wij doormaken. Dan wees hij naar dat raam. "Daar woont mijn vader, en hij sterft aan deze ziekte. Ik snap het."
Perlmutter spreekt uit de spreekkamer, niet vanaf de zijlijn. Hij is neuroloog, behandelde in zijn eigen praktijk mensen met alzheimer en zag naar eigen zeggen zo'n honderd hersenen in zijn handen en duizenden hersenscans. Parkinson herkent hij, zegt hij, al aan iemand die langsloopt op het vliegveld. Hij is verbonden aan de medische faculteit van de Universiteit van Miami en zit in de redactie van het vakblad Journal of Alzheimer's Disease.
Zijn conclusie is radicaal: alzheimer is grotendeels te voorkomen. Niet met een pil, maar met hoe je vanaf je dertigste leeft.
Wat een goed brein slecht maakt
"Wat maakt een goed brein slecht?" Op die vraag komt Perlmutter steeds terug. Decennialang had de geneeskunde één antwoord: amyloïd, de eiwitklonten die zich in een alzheimerbrein ophopen. Ruim ze op en het probleem is opgelost. Zo werkt het niet, zegt hij. Er zijn mensen met een brein vol klonten die nooit dement worden.
Hij ziet het onderzoek kantelen, van amyloïd naar stofwisseling, en daarin staat hij niet alleen. Van de middelen tegen alzheimer die nu bij mensen worden getest, richt nog maar 18 procent zich op amyloïd. In Engeland loopt sinds dit jaar een grote proef met metformine, een middel tegen diabetes, maar in deze proef gebruikt op mensen met alzheimer. En de nieuwe medicijnen die amyloïd opruimen, vallen tegen. Een groot overzicht van 17 studies vond nauwelijks merkbaar effect op het geheugen, en wel meer zwellingen en bloedingen in de hersenen. Perlmutter is er hard over: niet gebruiken.
De boze tweeling in je hoofd
Zijn eigen antwoord begint bij afweercellen in je hersenen, de microglia. Meestal zijn het onderhoudsmonteurs: ze herstellen de verbindingen tussen zenuwcellen en houden de bloed-hersenbarrière dicht. Maar ze kunnen omslaan. Perlmutter noemt die andere gedaante "de boze tweeling": dezelfde cel, die nu verbindingen afbreekt in plaats van onderhoudt. Wat zorgt voor deze omslag? Hoge bloedsuiker, ontstekingen, slecht slapen, alcohol, stilzitten, eenzaamheid.
Hij noemt alzheimer "in de eerste plaats een stofwisselingsziekte van de hersenen". Hoe het met je brein gaat, lees je volgens hem af aan dezelfde vier dingen als bij je hart: bloedsuiker, bloeddruk, buikvet en bloedvetten.
Dat microglia een hoofdrol spelen bij alzheimer, wordt steeds meer duidelijk. Veel genen die het risico verhogen, zijn juist in deze cellen actief. Maar de indeling in een goede en een boze tweeling is een vereenvoudiging: er bestaan allerlei tussenvormen, dat zegt Perlmutter zelf ook. En dat je ze met je leefstijl kunt terugzetten, is bij mensen nog niet wetenschappelijk aangetoond.
Wel gelooft hij in 40 hertz: licht en geluid die veertig keer per seconde aan en uit gaan. Bij muizen met alzheimer brengt dat het gezonde ritme van de hersenen terug en zet het de microglia weer aan het onderhoud. Bij patiënten bleek het in een eerste kleine proef veilig, met aanwijzingen dat het helpt. Perlmutter heeft zo'n apparaat zelf naast zijn beeldscherm staan. "Kan ik bewijzen dat het iets goeds voor me doet? Nee. Maar geloof ik in de wetenschap? Absoluut." Het grote onderzoek bij zo'n 670 alzheimerpatiënten is afgerond, maar de uitslag is nog niet bekend.
Het sterkste middel kost weinig
Perlmutters sterkste middel tegen dementie is een paar hardloopschoenen. "Beweging verzet alle wijzers."
Daar heeft hij het onderzoek mee. Wie op middelbare leeftijd het meest beweegt, krijgt zo'n 40 procent minder vaak dementie dan wie het minst beweegt. Mensen met diabetes type 2 krijgen duidelijk vaker dementie, en slecht slapen en weinig contact met anderen hangen samen met een hoger risico. Een meetlint om je buik noemt hij "een heel duur, hoogtechnologisch instrument". En wie het risicogen APOE4 draagt, hoeft niet te wanhopen: "het is een aanleg, geen lot".
Perlmutter praat liever met dertigers dan met tachtigers, want hoe eerder je je leefstijl aanpast, hoe beter het is te voorkomen. Alzheimer begint tientallen jaren voor de diagnose.
Te voorkomen, voor een groot deel
"Grotendeels te voorkomen", zegt Perlmutter, soms zelfs "bijna helemaal". Internationale experts komen uit op bijna de helft van de gevallen. Dat is enorm, maar het is de helft.
Dat het zelfs teruggedrongen kan worden onderbouwt hij met een Amerikaanse proef. Mensen met beginnende alzheimer gingen twintig weken anders eten, bewegen en ontspannen. Bij ruim 70 procent van hen bleef de toestand gelijk of ging die vooruit, "wat geen enkel medicijn kan". Het ging om 51 mensen. Een kleine studie, zegt hij er zelf bij. Groter onderzoek moet uitwijzen of het standhoudt.
Hoop is geen strategie
"Hoop is geen strategie", zegt Perlmutter. Wie wacht op een wondermiddel, laat de jaren liggen waarin het verschil wordt gemaakt. Of de boze tweeling de verklaring is, moet het onderzoek nog uitwijzen. Maar voor de vraag uit die zaal, in welke helft je zit, heb je die verklaring niet nodig. Het recept werkt al: bewegen, slapen, je bloedsuiker in de gaten houden en sociale interactie met mensen om je heen.
Wil je zelf aan de slag met het verlagen van je risico? Alzheimer Nederland zet de bewezen leefstijlfactoren voor jou op een rij: Dementie voorkomen en het risico verlagen.