Wat zijn hormoonverstoorders en zitten die echt in alledaagse producten?

Hormoonverstoorders, ook wel EDCs (endocrien verstorende stoffen) genoemd, zijn chemicaliën die het hormoonsysteem van de mens kunnen nabootsen, blokkeren of op een andere manier in de war sturen. Ze zitten in een opvallend breed scala aan alledaagse spullen: plastic voedselverpakkingen, speelgoed, cosmetica, schoonmaakmiddelen, regenjassen, kassabonnen, luchtverfrisers en zelfs in spenen en remvloeistof. Dat dit geen theorie is, blijkt uit metingen: deze stoffen zijn aantoonbaar aanwezig in bloed, urine, vetweefsel en vruchtwater van mensen.

Voeding is een van de grootste blootstellingsroutes. EDCs zitten niet alleen in plastic flessen en voedselverpakkingen, maar ook van nature in bepaalde plantenvoeding. Groenten, fruit, groene thee, chocolade en rode wijn bevatten zogenoemde fyto-oestrogenen: plantaardige verbindingen die op oestrogeen lijken. Dat maakt 'volledig vermijden' praktisch vrijwel onmogelijk, en voor individuele mensen bestaat er momenteel geen zinvolle manier om de eigen blootstelling te meten.

De gezondheidsrisico's zijn het best gedocumenteerd rond voortplanting en zwangerschap. Bij vrouwen worden stoffen als BPA (een stof in bepaalde kunststoffen), weekmakers uit plastics, pesticiden en dioxines in verband gebracht met verstoorde eisprong, endometriose (baarmoederslijmvlies dat buiten de baarmoeder groeit) en verminderde IVF-uitkomsten. Bij mannen gaat het om lagere testosteronspiegels en slechtere zaadkwaliteit. Dit verband is aannemelijk maar nog niet volledig bewezen als oorzakelijk; het gaat grotendeels om observationeel onderzoek.

Zwangere vrouwen en ongeboren kinderen zijn de kwetsbaarste groep. BPA en weekmakers uit plastics worden gelinkt aan zwangerschapscomplicaties zoals hoge bloeddruk, groeiachterstand van de baby en zwangerschapsdiabetes, en mogelijk ook aan een hoger risico op obesitas en hart- en vaatziekten bij het kind later in het leven. Een grote analyse van epidemiologische studies zag bovendien verbanden tussen bepaalde EDCs, waaronder verboden pesticiden, stoffen in anti-aanbaklagen en conserveermiddelen uit cosmetica, en een verhoogd risico op borstkanker. Ook hier geldt: verband is niet hetzelfde als bewezen oorzaak.

Sommige EDCs worden 'obesogenen' genoemd omdat ze mogelijk vetopslag bevorderen en de stofwisseling verstoren. Die hypothese is biologisch aannemelijk, maar er zijn nog grote kennishiaten. Illustratief is het voorbeeld van lilial, een geurstof die de EU verbood vanwege reproductietoxiciteit: laboratoriumonderzoek in cellen vond juist géén hormoonverstorend effect, wat laat zien hoe complex en soms tegenstrijdig het onderzoek naar afzonderlijke stoffen nog is.