Wat zijn de kenmerken van veroudering (hallmarks of aging) eigenlijk?

Veroudering is geen willekeurig proces van slijtage, maar verloopt via negen terugkerende biologische patronen, de zogenaamde 'hallmarks'. Dat zijn: genomische instabiliteit (schade aan het erfelijk materiaal), telomeerverkorting (het slijten van de beschermende eindstukjes van chromosomen), epigenetische veranderingen (verschuivingen in hoe genen aan- of uitstaan), verlies van proteostase (afname van de kwaliteitscontrole op eiwitten), ontregelde voedingssensoring, mitochondriale disfunctie (energiecentrales in cellen die minder goed werken), cellulaire senescentie (cellen die stoppen met delen maar niet afsterven), uitputting van stamcellen, en verstoorde communicatie tussen cellen. Deze patronen zijn herkenbaar in verschillende diersoorten, met name bij zoogdieren.

Samen vormen deze hallmarks de basis voor de grote ouderdomsziekten: kanker, diabetes, hart- en vaatziekten en neurodegeneratieve aandoeningen. Veroudering is dan ook de sterkste gedeelde risicofactor voor al deze aandoeningen, sterker dan de meeste individuele leefstijlfactoren.

De hallmarks staan niet los van elkaar. Telomeerverkorting bijvoorbeeld kan elk van de andere acht processen versterken of in gang zetten. Cellulaire senescentie heeft een dubbel gezicht: na weefselschade helpt het bij herstel, maar in ouder weefsel draagt het bij aan chronische ontsteking en verminderd herstelvermogen. Die onderlinge samenhang maakt het lastig om één enkele hefboom te vinden voor interventie.

Er bestaan ook orgaan- en celtype-specifieke versies van dit raamwerk. Bij T-cellen (een type weerstandscel) zijn tien eigen verouderingshallmarks beschreven. Zelfs veranderingen in die T-cellen alleen al blijken lichaamsbrede veroudering te kunnen versnellen. Voor het vrouwelijk voortplantingsstelsel worden de eierstokken als een soort 'klok' gezien die de algehele vrouwelijke veroudering mede bepaalt, al is dat verband nog maar beperkt onderzocht.

Sommige hallmarks overlappen opvallend met kenmerken van kanker, zoals genomische instabiliteit en epigenetische veranderingen. Andere hallmarks, zoals telomeerverkorting en stamceluitputting, lijken kanker juist af te remmen. Dit laat zien dat ingrijpen in veroudering altijd beide kanten kan raken: wat veroudering vertraagt, kan in theorie ook de kans op kanker beïnvloeden, positief of negatief.