Wat is hormese (wat je niet doodt, maakt je sterker)?

Hormese is het verschijnsel waarbij een lage dosis van iets wat in grotere hoeveelheden schadelijk is, juist een gunstig effect geeft. Het dosis-effect verloop heeft dan een omgekeerde-U-vorm: een beetje stress helpt, te veel is schadelijk. Reviews van duizenden studies zagen dit patroon in circa 350 onderzochte gevallen, bij allerlei organismen en stoffen. Het maximale stimulerende effect bij een lage dosis lag gemiddeld zo'n 50% hoger dan bij nul blootstelling.

Het mechanisme: cellen reageren op milde stress door signaalroutes te activeren die beschermende eiwitten aanmaken. Denk aan enzymen die schadelijke stoffen neutraliseren, en aan eiwitten die beschadigde andere eiwitten herstellen. Die 'opknapbeurt' maakt de cel weerbaarder voor een volgende aanval. Timing speelt hierbij een sleutelrol: periodieke stress geeft die opknapbeurt de ruimte, terwijl continue stress het systeem overbelast.

Het bekendste voorbeeld is lichaamsbeweging. Training veroorzaakt tijdelijke spierschade en stress in je lichaamscellen, maar je lichaam past zich aan en wordt sterker. Dat verbetert je hartfunctie, spiermassa en je afweer. Overtraining keert dit om: te veel en te vaak trainen leidt juist tot meer schade en een hogere kans op infecties. De hormese-zone zit ergens tussen volledige inactiviteit en overtraining.

In dieronderzoek verlengt blootstelling aan milde stressors zoals hitteschommelingen, lage doses reactieve stoffen of caloriebeperking soms de levensduur. Dit wordt gekoppeld aan een grotere veerkracht van het organisme. Effecten zijn echter bescheiden, en afhankelijk van de juiste dosis en het juiste moment. Caloriebeperking en periodiek vasten werken via vergelijkbare routes, maar of dit bij mensen tot dezelfde levensduurverlenging leidt is niet bewezen.

Plantenstoffen zoals sulforafaan (in broccoli), curcumine en resveratrol activeren bij lage doses vergelijkbare beschermende routes in cellen. Bij hoge doses kunnen dezelfde stoffen schadelijk zijn. Of je hier in de praktijk van profiteert via voeding of supplementen is bij mensen nog onvoldoende aangetoond, dus overclaim je niet.