Wat is hormese (wat je niet doodt, maakt je sterker)?

Hormesis is een tweefasig effect: een lage dosis van een stressor (zoals hitte, lichte straling, een klein beetje gif of een korte periode van vasten) zet beschermende processen in gang, terwijl dezelfde stressor in een hoge dosis gewoon schadelijk is. De stimulerende respons is bescheiden: meetbare effecten liggen doorgaans maximaal 30 tot 60 procent boven de uitgangswaarden.

Onder de motorkap activeert milde stress een netwerk van signaalmoleculen die cellen helpen herstellen en zichzelf beschermen. Denk aan eiwitten die schadelijke stoffen opruimen, antioxidant-enzymen, en moleculen die de energiebalans van de cel bewaken (zoals de energiesensor AMPK en de stressbeschermer Nrf2). Na die activatie zijn cellen beter bestand tegen een volgende aanslag, een fenomeen dat ook wel 'preconditioning' heet. Bovendien laten die aanpassingen soms een soort 'geheugen' achter in de cel, zodat de bescherming langer aanhoudt.

Vasten en een koolhydraatarm dieet zijn een concreet voorbeeld: ketonlichamen, de brandstof die je lichaam aanmaakt als er weinig suiker is, veroorzaken een lichte oxidatieve prikkel in de mitochondriën (de energiecentrales van de cel). Die prikkel zet herstelprocessen op gang, waaronder verbeterde mitochondriale functie en minder ontsteking. In dieronderzoek naar hartziekten bleek dit de weerstand tegen weefselschade na een bloedstollingsaanval te vergroten.

In experimentele modellen, voornamelijk bij dieren en in het laboratorium, gaat hormesis samen met een langere levensduur en vertraging van veroudering. Het mechanisme is aannemelijk: door herhaaldelijke milde stress worden de herstelcapaciteiten van cellen steeds bijgespijkerd. Of dit rechtstreeks vertaalt naar een langere, gezondere levensduur bij mensen is nog niet goed onderzocht.

Hormesis heeft ook een donkere kant. Dezelfde epigenetische 'geheugens' die cellen weerbaarder maken, kunnen op de lange termijn ook bijdragen aan chronische ziekteprocessen. Nog zorgwekkender: kankercellen lijken hormese-mechanismen te kapen. Ze vormen onder stress bijzondere overlevingsstructuren die hen helpen chemotherapie te overleven. Hormesis is dus geen simpel 'wat je niet doodt maakt je sterker'; het hangt sterk af van welke cellen de prikkel krijgen en in welke context.