Wat doet je oestrogeenspiegel met je geheugen en concentratie?

Oestrogeen heeft directe invloed op hoe goed hersencellen met elkaar communiceren. Het hormoon stuurt mee op de groei van zenuwuitlopers en de vorming van verbindingen tussen hersencellen, en speelt een rol bij de aanmaak van neurotransmitters. Een hogere oestrogeenspiegel hangt samen met betere leer- en geheugenprestaties; een lagere spiegel met minder goede prestaties.

Tijdens de perimenopauze, de periode vóór de menopauze met sterk wisselende oestrogeenspiegels, klagen veel vrouwen over 'brain fog': vergeetachtigheid, concentratieproblemen en een trager gevoel. Longitudinaal onderzoek bevestigt kleine maar meetbare dalingen in geheugenprestaties die niet volledig door ouder worden worden verklaard. Geruststelling: bij de overgrote meerderheid van de vrouwen blijven deze prestaties binnen wat normaal is. Oestrogeen werkt bovendien als een soort hoofdschakelaar voor de energiehuishouding van hersencellen. Als het wegvalt, kunnen hersencellen minder goed energie aanmaken, wat kan bijdragen aan die neurologische klachten.

Een opvallende bevinding: naarmate de menopauze vordert, nemen de oestrogeenreceptoren in de hersenen juist in dichtheid toe, waarschijnlijk als compensatie voor de lagere spiegels. In een beeldvormingsstudie bij gezonde vrouwen van middelbare leeftijd hing een hogere receptordichtheid echter samen met juist slechtere geheugenprestaties en meer klachten. Dat lijkt tegenstrijdig en is nog niet goed begrepen.

Hormoontherapie (HT) met oestrogeen geeft geen garantie op een beter geheugen of lager dementierisico. Het effect hangt sterk af van het moment van starten (vroeg in de menopauze lijkt gunstiger), de duur, het type preparaat en persoonlijke risicofactoren. De onderzoeksresultaten spreken elkaar op dit punt nog tegen, en een eenduidig advies is er niet. Uitzondering is vroege of premature menopauze (eierstokken die vóór je veertigste stoppen): voor die groep wordt gepersonaliseerde hormoontherapie wel aanbevolen, in ieder geval tot de leeftijd waarop de menopauze normaal gesproken optreedt, en dit wordt tot tien jaar als waarschijnlijk veilig beschouwd.

Over de invloed van progestagenen, die in veel hormoonpreparaten naast oestrogeen zitten, is nog weinig bekend. Er zijn aanwijzingen dat ze hersenfuncties beïnvloeden, maar het bewijs is schaars en de effecten zijn moeilijk los te koppelen van die van oestrogeen. Als je hormoontherapie overweegt of al gebruikt en cognitieve klachten hebt, bespreek dan met je arts welk type preparaat en welk startmoment voor jou het meest passend is.