Hoe schadelijk is onregelmatig slapen of ploegendienst, en wat doe je ertegen?

Ploegendienst en nachtwerk brengen meerdere gezondheidsrisico's met zich mee. Meta-analyses laten zien dat ploegwerkers een 23% hoger risico hebben op coronaire hartziekten en een verhoogd risico op type 2 diabetes (relatief risico 1.09 tot 1.40), al zijn de individuele studies hierbij niet altijd eensluidend. Voor beroerte is er een licht verhoogd risico (relatief risico 1.05), en er is ook een associatie met kanker, maar dat bewijs is gemengd en onzeker. Gewichtstoename en een hogere kans op verkeers- en werkongevallen zijn eveneens gerapporteerd. Al deze verbanden zijn vastgesteld in observationeel onderzoek: oorzaak en gevolg zijn dus niet hard bewezen, maar de patronen zijn consistent genoeg om serieus te nemen.

Wat betreft slaap zelf is het effect duidelijker. Nacht- en vroege ochtenddiensten leiden aantoonbaar tot fors slaaptekort: gemiddeld slechts vijf tot zes uur slaap, waarbij de overgang van een avonddienst naar een vroege dagdienst de kortste slaaptijd oplevert (gemiddeld 5.20 uur). Zowel subjectieve slaperigheid als objectief gemeten reactietijden zijn het slechtst aan het einde van een nachtdienst. Opvallend is dat ploegwerkers na de eerste nachtdienst denken alerter te zijn dan op latere nachtdiensten, maar objectief meten ze op alle nachtdiensten even slecht. Werken precies op het moment dat het lichaam biologisch gezien in zijn diepste nachtmodus zit, de melatoninepiek, maakt dit effect nog groter.

Op de langere termijn zijn er ook risico's voor de geestelijke gezondheid en biologische veroudering. In een grote Chinese studie (ruim 9.000 verpleegkundigen) had meer dan de helft van de ploegwerkers klachten van depressie of angst. Factoren als vermoeidheid, stress rond nachtdiensten en weinig pauzemogelijkheden hingen hier sterk mee samen. Wie weinig invloed had op de eigen dienstindeling, had een significant hogere kans op burn-out. Verpleegkundigen die zeer frequent nachtdiensten draaiden (meer dan 66 keer in zes maanden) of steeds minder dan 28 uur vrij hadden tussen diensten, hadden 70 tot 89% meer kans op een door de arts gediagnosticeerde slaapstoornis, met een duidelijk dosis-responsverband. In een grote UK Biobank-studie (195.000 deelnemers) was ploegendienst bovendien geassocieerd met versnelde biologische veroudering, met het hoogste risico bij onregelmatige en vaste nachtdiensten.

Wat kun je eraan doen? Er zijn helaas maar weinig interventies met stevig bewijs. De meest concrete maatregel met matige bewijskracht is het beperken van de maximale dienstduur tot 16 uur: dit leverde gemiddeld bijna drie kwartier extra slaap per dag op en meetbaar minder slaperigheid tijdens dienst. Voorwaartse dienstrotatie, waarbij je van dagdienst naar avonddienst naar nachtdienst roteert in plaats van andersom, lijkt slaperigheid tijdens diensten te verminderen, maar het bewijs is zeer onzeker. Snellere dienstrotatie (vaker wisselen van type dienst) lijkt de slaapduur juist iets te verkorten, al is ook hier de bewijskracht laag. Een Cochrane-review concludeert ronduit dat voor de meeste roosteraanpassingen, waaronder kortere diensten, gecomprimeerde werkweken en meer inspraak van werknemers, onvoldoende hoogwaardig bewijs bestaat. Er is dringend behoefte aan betere studies voordat stevige aanbevelingen mogelijk zijn.