Hoe schadelijk is onregelmatig slapen of ploegendienst, en wat doe je ertegen?

Ploegendienst en nachtwerk gaan gepaard met serieuze gezondheidsrisico's. Het risico op hart- en vaatziekten ligt 23% hoger. Het risico op type 2 diabetes is ook verhoogd. Voor beroerte is er een licht verhoogd risico, en er is een verband met kanker, maar dat bewijs is gemengd. Ook gewichtstoename en meer ongelukken zijn gerapporteerd^1,2. Omdat het observationeel onderzoek is, staat oorzaak en gevolg niet hard vast, maar de patronen zijn te consistent om te negeren.

Het effect op slaap is het duidelijkst aangetoond. Nacht- en vroege ochtenddiensten leiden tot fors slaaptekort: gemiddeld slechts vijf tot zes uur per etmaal. De overgang van avonddienst naar vroege dagdienst levert de kortste slaaptijd op, gemiddeld 5,20 uur. Reactietijden en alertheid zijn het slechtst aan het einde van een nachtdienst. Ploegwerkers denken na de eerste nachtdienst alerter te zijn dan later in de week, maar meten objectief op alle nachtdiensten even slecht².

Op de langere termijn zijn er ook risico's voor je geestelijke gezondheid. In een studie onder ruim 9.000 verpleegkundigen had meer dan de helft van de ploegwerkers last van depressie of angst³. Weinig invloed op je eigen rooster hing samen met een significant hogere kans op burn-out. Verpleegkundigen die meer dan 66 nachtdiensten in zes maanden draaiden, of steeds minder dan 28 uur vrij hadden tussen diensten, hadden 70 tot 89% meer kans op een slaapstoornis. Een grote studie onder 195.000 mensen koppelde ploegendienst bovendien aan versnelde biologische veroudering, met het hoogste risico bij onregelmatige en vaste nachtdiensten⁴.

Wat kun je er concreet aan doen? Helaas is dat beperkt. De maatregel met de sterkste onderbouwing is diensten beperken tot maximaal 16 uur. Dat leverde gemiddeld bijna drie kwartier extra slaap per dag op en meetbaar minder slaperigheid⁵. Voorwaartse dienstrotatie, van dagdienst naar avonddienst naar nachtdienst, lijkt slaperigheid te verminderen, maar het bewijs is zeer onzeker. Een Cochrane-review concludeert ronduit dat voor de meeste roosteraanpassingen, zoals gecomprimeerde werkweken en meer inspraak, onvoldoende hoogwaardig bewijs bestaat⁶. Er zijn betere studies nodig voordat stevige aanbevelingen mogelijk zijn.