Zijn slaapmiddelen op lange termijn schadelijk?

Benzodiazepinen, de klassieke slaappillen, hebben een bewezen gunstige verhouding tussen baten en risico's bij kortdurend gebruik van maximaal twee tot vier weken. Zodra dat venster voorbij is, is die balans niet meer vastgesteld. Een bekend probleem is dat kortdurend gebruik makkelijk uitgroeit tot langdurig gebruik: in een grote Japanse cohortstudie onder bijna 4.000 nieuwe gebruikers bleek 1 op de 10 mensen de middelen na twaalf maanden nog steeds te slikken. Hogere leeftijd, gelijktijdig gebruik van antidepressiva en een hogere startdosis waren de sterkste voorspellers van dat langdurige gebruik en daarmee van een verhoogd risico op afhankelijkheid.

Lichamelijke afhankelijkheid bij langdurig gebruik van benzodiazepinen is een stevig onderbouwd risico. Er bestaat hierbij een onderscheid tussen lage-dosis afhankelijkheid die ontstaat door de behandeling zelf, ook wel iatrogene afhankelijkheid genoemd, en hoge-dosis misbruik. Beide problemen spelen al vijftig jaar, maar worden volgens de beschikbare literatuur door veel voorschrijvers en officiële instanties onderschat of genegeerd.

Op het vlak van denken en reageren laat langdurig gebruik van benzodiazepine-slaappillen meetbare tekorten zien in aandacht, reactiesnelheid en hogere hersenfuncties zoals plannen en beslissen. Die tekorten blijven aanwezig, ook bij mensen die de middelen al jaren gebruiken. In een rijtest op de openbare weg reden gebruikers van benzodiazepine-hypnotica gemiddeld minder stabiel dan mensen zonder deze medicatie, met een significante toename van zijdelingse koersafwijking. Opvallend was dat bij gebruik van meer dan drie jaar het rijeffect in de wegentest leek af te nemen, vermoedelijk door gewenning, maar de neurocognitieve tekorten bleven onverminderd aanwezig. Een kleinere rijsimulatorstudie vond geen aantoonbaar verminderd rijsimulatorgedrag bij langdurige gebruikers, maar de groepen waren klein genoeg om dat als beperkt bewijs te beschouwen.

Over eventuele blijvende veranderingen in de hersenen door langdurig benzodiazepinegebruik bestaat nog onvoldoende onderzoek om harde uitspraken te doen. Dit wordt wel als een serieuze onderzoeksvraag benoemd, maar is nog niet beantwoord.

Nieuwere slaappillen, de zogeheten z-drugs zoals eszopiclone en de pyrazolopyrimidines, zijn een stap vooruit vergeleken met klassieke benzodiazepinen. Eszopiclone laat in vergelijking met placebo meetbare slaapverbeteringen zien: gemiddeld twaalf minuten sneller inslapen, zeventien minuten minder wakker 's nachts en achtentwintig minuten meer totale slaap per nacht, op basis van matig-kwaliteitsbewijs. Bijwerkingen zijn er wel: een onaangename smaak (18% vaker dan bij placebo), droge mond, slaperigheid overdag en duizeligheid. Bij ouderen met cognitieve of motorische kwetsbaarheid is extra voorzichtigheid geboden. De bredere groep nieuwere middelen lijkt minder tolerantie en minder onthoudingsverschijnselen te geven dan de oudere benzodiazepinen, maar dat voordeel is alleen beschreven in een narratieve literatuurreview, niet aangetoond in directe vergelijkende studies.