Welke gezondheidschecks zijn echt zinvol en welke geldverspilling?
Baarmoederhalskankerscreening (21-65 jaar) en longkankerscreening (50-80 jaar, 20+ pakjaar) hebben de sterkste onderbouwing en zijn de moeite waard. PSA-screening is een persoonlijke afweging: het voordeel is klein en de bijwerkingen van overbehandeling zijn meetbaar.
Baarmoederhalskankerscreening is de best onderbouwde check die er bestaat. Vrouwen van 21 tot 65 jaar verlagen hun risico aantoonbaar: elke drie jaar een uitstrijkje, of elke vijf jaar een HPV-test. In de VS daalde de sterfte daardoor van 2,8 naar 2,3 per 100.000 vrouwen. Jonger dan 21 of ouder dan 65 screenen heeft geen voordeel en kan juist schade veroorzaken door onnodige vervolgonderzoeken. De Amerikaanse preventierichtlijn (USPSTF) raadt dat dan ook expliciet af.
Longkankerscreening via een lage-dosis CT-scan is zinvol, maar alleen voor mensen van 50 tot 80 jaar die roken of gerookt hebben met minstens 20 pakjaar. Voor die hoogrisicogroep is er voldoende bewijs dat jaarlijkse screening de kans op overlijden aan longkanker verlaagt. Voor mensen die nooit of nauwelijks gerookt hebben is brede longkankerscreening niet wat de richtlijnen adviseren.
PSA-screening op prostaatkanker is de meest omstreden check. Uit vijf grote studies met meer dan 721.000 mannen blijkt dat PSA-screening waarschijnlijk geen effect heeft op de totale sterfte. Het voordeel voor sterfte aan prostaatkanker specifiek is klein: bij de gunstigste schatting overlijdt er 1 man minder per 1.000 gescreenden over tien jaar. Maar de schadekant is reëel: per 1.000 gescreende mannen belandt modelmatig zo'n 1 man in het ziekenhuis door een ernstige infectie na biopsie, krijgen 3 mannen last van urine-incontinentie, en ontwikkelen 25 mannen een erectiestoornis door overbehandeling van niet-gevaarlijke tumoren. Dit is geen simpele keuze; bespreek het met je arts.
Mondkankerscreening via visuele inspectie is kosteneffectief bij risicogroepen zoals zware rokers en zware drinkers. Voor de gewone bevolking is er slechts één grote studie beschikbaar, en het bewijs dat screening leidt tot minder sterfte is zwak en tegenstrijdig. De USPSTF beveelt bevolkingsbrede mondkankerscreening daarom nog niet aan.
Op het gebied van borstkanker laat recent onderzoek zien dat een AI-tool na een negatieve mammografie de zeven procent vrouwen met het hoogste risico kan selecteren voor aanvullende MRI, waardoor meer borstkankers worden opgespoord. Reguliere MRI voor alle vrouwen is vanwege kosten en personeelstekort niet haalbaar. Veelbelovend dus, maar nog niet breed ingevoerd.
De claims zijn gebaseerd op meerdere grote studies, waaronder een synthese van 5 studies bij PSA met meer dan 721.000 mannen, richtlijnen van de USPSTF en de American Cancer Society, en modelmatig kosteneffectiviteitsonderzoek. Het bewijs voor baarmoederhalskankerscreening is het sterkst; voor mondkankerscreening en AI-gestuurde MRI-selectie is het bewijs matig tot beperkt.
Welke kankerscreenings zijn zinvol vanaf welke leeftijd?
Darmkankerscreening vanaf 50 jaar en mammografie vanaf 40 jaar hebben de beste onderbouwing voor de gemiddelde persoon; longkankerscreening is alleen relevant als je een zware rookgeschiedenis hebt. Andere screenings zijn alleen zinvol bij specifieke risicofactoren of erfelijke aandoeningen.
Is het bevolkingsonderzoek borstkanker de moeite waard?
Voor de meeste vrouwen levert deelname aan het bevolkingsonderzoek meer op dan het kost, al verschilt dat per leeftijd en risicoprofiel. Heb je dicht borstweefsel of borstkanker in de familie, bespreek dan met je arts of aanvullend onderzoek voor jou zinvol is.
Helpt darmkankerscreening echt (minder sterfte)?
Voor mensen van 45 tot 75 jaar met een gemiddeld risico is darmkankerscreening zinvol en breed aanbevolen. Het verlaagt de kans op darmkanker aantoonbaar, al is het bewijs voor sterftevermindering op de korte termijn minder stellig dan eerder gedacht.
Is rood en bewerkt vlees echt slecht voor me?
Ja, en dat geldt vooral voor bewerkt vlees: het verband met darmkanker en hart- en vaatziekten is stevig genoeg om minder ervan te eten als praktische stap voor je gezondheid.
Moet ik me als man laten testen op prostaatkanker met de PSA-test?
Of de PSA-test zinvol is, hangt af van jouw persoonlijke risico. Mannen van 55-69 jaar met een verhoogd risico, zoals een familiegeschiedenis of zwarte afkomst, hebben de meeste reden om dit met hun huisarts te bespreken.
Welke leefstijlfactoren verlagen je risico op kanker het meest?
Niet roken, een gezond gewicht, regelmatig bewegen en weinig of geen alcohol hebben de sterkste en best onderbouwde beschermende werking. Wie al deze factoren combineert, verlaagt het kankerrisico het meest, ook als er erfelijke aanleg speelt.