Wat zegt onderzoek over de relatie tussen lithium en geheugen?
Lithium vertraagt cognitieve achteruitgang bij milde geheugenproblemen en vroege Alzheimer, maar bij gezonde mensen of als preventief middel is er geen bewijs voor geheugenverbetering. Gebruik je lithium voor een psychiatrische aandoening, bespreek dan eventuele geheugenklachten met je behandelaar, want die hangen vaak samen met je stemming, niet met het medicijn.
Lithium vertraagt cognitieve achteruitgang bij mensen met milde geheugenklachten en de vroege Alzheimer-ziekte. Een meta-analyse van drie gerandomiseerde studies (232 deelnemers) liet een significant effect zien ten gunste van lithium boven placebo. In één van die studies, bij 45 mensen met milde cognitieve achteruitgang, daalde na twaalf maanden ook een biologische marker voor hersencelschade (fosfo-tau) in het hersenvocht, terwijl de geheugen- en aandachtsscores verbeterden. Een aparte kleine studie bij Alzheimerpatiënten vond dat een extreem lage dosis (300 microgram per dag, ver onder de gebruikelijke psychiatrische dosis) de achteruitgang op een cognitieve test drie maanden eerder al stabiliseerde. Die laatste studie was klein, dus de resultaten verdienen voorzichtige interpretatie.
Bij mensen die al lithium gebruiken voor een bipolaire of unipolaire stoornis ziet het plaatje er anders uit. Meerdere onderzoeken, waaronder een dubbelblind cross-over experiment bij 16 patiënten, vonden géén meetbaar verlies van geheugen door lithium. Wat lithium wél doet: het vertraagt de psychomotorische snelheid, dus je reageert en beweegt iets langzamer. Subjectieve geheugenklachten die patiënten rapporteren, hangen in de praktijk vaker samen met resterende depressieve klachten dan met lithium zelf. De literatuur over dit specifieke gebruik is tegenstrijdig, mede doordat studies qua opzet en patiëntgroepen sterk van elkaar verschillen.
Dieronderzoek geeft aanwijzingen voor een mechanisme: bij muizen met een Alzheimer-achtig ziektemodel voorkwam een lage lithiumdosis geheugenachteruitgang, verminderde het de vorming van schadelijke plaques in de hersenen en verhoogde het een eiwit dat hersencelgroei ondersteunt. Bevindingen in muizen gaan niet automatisch op voor mensen, maar ze geven richting aan verder onderzoek.
Of lithium ook gezonde mensen helpt beter te onthouden, is niet aangetoond. Een reviewstudie concludeert dat cognitieve voordelen pas zichtbaar lijken te worden als het zenuwstelsel al onder druk staat, bijvoorbeeld door ziekte of stress. Wie lithium gebruikt vanwege schildklier- of nierproblemen, loopt bij langdurig gebruik meer risico op bijwerkingen; die dienen bewaakt te worden.
Eén meta-analyse van drie gerandomiseerde studies (n=232) vormt de kern van het bewijs bij Alzheimer/MCI. Aanvullend zijn er twee afzonderlijke gerandomiseerde studies, twee reviews, een cross-over experiment en één dieronderzoek. Bij gebruik bij bipolaire stoornis zijn de bevindingen associatief en tegenstrijdig.