AMPK is een goed begrepen energiesensor die via beweging betrouwbaar wordt geactiveerd, zowel direct in cellen als via hormonen. Vasten doet dit minder dan verwacht in de spier zelf, en een ketogeen dieet verlaagt AMPK in de skeletspier zelfs. Het onderzoek is gevorderd maar bevat opvallende uitzonderingen die populaire aannames nuanceren. Voor de gezondheid in de praktijk heeft regelmatige lichaamsbeweging de sterkste onderbouwing als AMPK-activator.
AMPK, voluit adenosinemonofosfaat-geactiveerd proteïnekinase, is een eiwit dat in vrijwel alle cellen de energiestand bewaakt. Zodra een cel te weinig energie heeft, schakelt AMPK meer dan honderd celprocessen bij: de verwerking van suikers, vetten en eiwitten wordt bijgestuurd en het opruimproces autophagie wordt in gang gezet. Daarmee werkt AMPK als een soort noodcentrale die de cel efficiënter maakt op het moment dat er schaarste is.
Lichaamsbeweging is de meest bewezen manier om AMPK te activeren. Bij inspanning stijgt het energieverbruik snel, wat de cel direct in energietekort brengt en AMPK aanzet. Bovendien komen tijdens beweging hormonen en signaalstoffen vrij, zoals interleukine-6 en irisine, die AMPK ook in andere weefsels dan alleen de spier activeren. Dierproeven laten zien dat AMPK in de bloedvatwand specifiek door beweging wordt aangestipt en vaatschade kan voorkomen, maar of dit één-op-één opgaat bij mensen vraagt nog verder onderzoek.
Vasten heeft een genuanceerder effect dan vaak wordt aangenomen. Via hormonen zoals glucagon, adrenaline en ghreline die bij vasten vrijkomen, kan AMPK in meerdere weefsels worden geactiveerd. Maar: zeven dagen vasten bij mensen had géén meetbaar effect op AMPK-activiteit in de skeletspier zelf. Dat weerspreekt de veelgehoorde claim dat vasten AMPK in spieren sterk aanzet. Intermitterend vasten activeerde AMPK in bloedvaten van muizen en beschermde daarmee tegen vaatschade, maar dit zijn dierproeven die nog naar mensen moeten worden vertaald.
Een ketogeen dieet verlaagde de AMPK-niveaus in de skeletspier juist, zo bleek uit een gerandomiseerde studie van twaalf weken bij gezonde mensen. Dit nuanceert de populaire bewering dat 'keto goed is voor AMPK'. Keto verschilt dus, wat AMPK betreft, wezenlijk van kortdurend vasten of van beweging.
De praktische waarde van AMPK-activatie zit hem onder andere in glucoseregulatie. AMPK zorgt ervoor dat glucosetransporters naar het celoppervlak van spiercellen verplaatsen, wat de opname van glucose uit het bloed verbetert. Ook remt AMPK-activatie de aanmaak van glucose door de lever, precies het mechanisme waarmee het diabetesmedicijn metformine werkt. Beweging en (korte) periodes van vasten kunnen dit pad op een vergelijkbare manier beïnvloeden, al is de mate van effect bij mensen niet altijd even goed gedocumenteerd.
Gebaseerd op meerdere humane studies (waaronder één gerandomiseerde studie met ketogeen dieet en één vaststudie in spieren), aangevuld met dierexperimenten bij muizen en reviewartikelen. De bewijslast is sterk voor het basismechanisme van AMPK, maar matig en soms verrassend tegenstrijdig voor specifieke interventies zoals vasten in spieren of ketogeen dieet.