Wat doet slechte luchtkwaliteit of fijnstof met je geheugen op de lange termijn?
Slechte luchtkwaliteit, vooral fijnstof, hangt consistent samen met slechtere cognitieve prestaties en mogelijk snellere geheugenachteruitgang. Of je zelf iets kunt doen, hangt grotendeels af van waar je woont, maar voor mensen met genetische aanleg voor Alzheimer is dit extra reden om blootstelling te beperken waar dat kan.
Fijnstof (PM2.5) hangt samen met iets slechtere cognitieve prestaties, zowel bij volwassenen van middelbare leeftijd als bij ouderen. In een grote Franse studie van ruim 61.000 mensen scoorden deelnemers die meer fijnstof inademden tot bijna 5% slechter op taalvlotheid en verwerkingssnelheid. Opvallend: dit was al zichtbaar bij relatief lage vervuilingsniveaus, en hoe meer vervuiling, hoe slechter de score. Stikstofdioxide (NO2) en roetdeeltjes lieten vergelijkbare verbanden zien.
Of fijnstof ook de achteruitgang over de tijd versnelt, is minder eenduidig. In een Franse cohortstudie van 6.380 ouderen was hogere blootstelling thuis licht geassocieerd met snellere achteruitgang op een algemene geheugenscore. Maar in een Amerikaanse studie bij mensen boven de 75 had blootstelling aan fijnstof geen aantoonbaar effect op het tempo van achteruitgang, al scoorden zwaarder blootgestelde deelnemers wel slechter bij aanvang. Een derde studie bij oudere vrouwen vond versnelde geheugenachteruitgang, maar alleen bij vrouwen onder de 80 die toch al langzaam achteruitgingen. De drie studies spreken elkaar dus niet volledig tegen, maar geven ook geen uniform beeld.
Bepaalde groepen lijken kwetsbaarder. Mensen met een vroege vorm van Alzheimer die genetisch aanleg hebben via het APOE ε4-gen, gingen sneller achteruit op ruimtelijk inzicht bij hogere fijnstofblootstelling dan mensen zonder die genetische risicofactor. Zwaveldioxide (SO2) hing in een Koreaanse studie bij mensen met milde cognitieve stoornissen of vroege Alzheimer samen met snellere geheugenachteruitgang; CO, NO2 en grof stof lieten dat verband niet zien.
Ook voor kinderen zijn de bevindingen zorgwekkend. Een overzicht van 26 studies liet in alle gevallen negatieve verbanden zien tussen luchtverontreiniging en cognitieve ontwikkeling. Fijnstof hing samen met problemen in werkgeheugen en aandacht; roetdeeltjes met lagere verbale en non-verbale intelligentie. Blootstelling aan bepaalde verbrandingsstoffen vóór de geboorte was gekoppeld aan lagere intelligentiescores bij kinderen. Hersenscans lieten bij hoog blootgestelde kinderen veranderingen zien in de witte stof, wat suggereert dat er daadwerkelijk iets in de hersenontwikkeling verandert. Het gaat in alle gevallen om waargenomen verbanden, geen bewezen oorzakelijk verband.
Alle claims zijn gebaseerd op observationele studies (cohorten en één systematische review); geen RCT's. Causaliteit is niet bewezen. Studies zijn uitgevoerd in Frankrijk, de VS en Zuid-Korea, bij uiteenlopende leeftijdsgroepen. Effectgroottes zijn klein tot matig.