Wat doet overgewicht met je brein op de lange termijn?
Overgewicht schaadt je brein op meerdere manieren tegelijk: minder hersenweefsel, slechtere verbindingen en een hoger risico op dementie. Bewegen en dieet tegelijk lijken dat deels te kunnen keren, dus afvallen is ook goed voor je hoofd.
Overgewicht tast hersenweefsel aan op meerdere plekken tegelijk. Beeldvormend onderzoek laat consistent zien dat mensen met obesitas minder volume hebben in de grijze stof (de rekenende hersenlaag) en zwakkere verbindingen in de witte stof (de 'bekabeling'). De hersengebieden die daarbij het meest getroffen worden, zijn betrokken bij beloning, besluitvorming, geheugen en aandacht.
Een belangrijk mechanisme is chronische laaggradige ontsteking. Overgewicht zorgt voor een voortdurende, sluimerende ontstekingsreactie in het lichaam. Die ontsteking kan de bloedhersenbarrière beschadigen en het afvalverwerkingssysteem van de hersenen ontregelen. Daardoor stapelen schadelijke stoffen op in hersengebieden rond de hypothalamus. Dit verhoogt het risico op cognitieve achteruitgang en dementie. Het mechanisme is goed beschreven, maar directe causaliteit bij mensen is nog niet sluitend bewezen.
Een tweede mechanisme loopt via insuline. Bij overgewicht en type 2 diabetes reageert het brein minder goed op insuline. Dat verstoort niet alleen de stofwisseling en het eetgedrag, maar ook het denkvermogen. Hersenscans bij mensen laten zichtbare veranderingen zien in hoe actief verschillende hersengebieden zijn. Dit wordt in verband gebracht met een verhoogd risico op dementie.
De combinatie van buikvet én depressie is extra schadelijk voor de cognitie. Dat blijkt uit een grote analyse van meer dan 114.000 mensen van 45 jaar en ouder in vier landen. Buikvet alleen had al een negatief effect, maar samen met depressie was dat effect statistisch robuust aanwezig in alle cohorten. Het gaat om een bescheiden maar meetbare achteruitgang in cognitieve prestaties.
Goed nieuws: de schade lijkt deels omkeerbaar. Een kleine studie bij vrouwen met overgewicht na de menopauze liet zien dat drie maanden bewegen gecombineerd met een dieet het geheugen en het planningsvermogen verbeterde. Alleen bewegen hielp ook al voor het geheugen; alleen dieet had geen meetbaar effect. Periodiek vasten lijkt bij gezonde mensen de cognitie niet te verbeteren, en of het helpt bij overgewicht is nog onderzocht.
Claims zijn gebaseerd op neuroimaging-studies, observationele cohorten (totaal >114.000 deelnemers), diermodellen en één kleine RCT (n=92). De associaties zijn consistent, maar directe causaliteit bij mensen is voor de mechanismen nog niet volledig bewezen.