Waarom beschermen sommige mensen na een vaccinatie beter dan anderen?

Genetische aanleg is de belangrijkste verklaring voor de variatie in hoe goed mensen reageren op vaccins. Het zogenoemde HLA-systeem, de set eiwitten waarmee je lichaam vaccinstoffen herkent en aan het immuunsysteem presenteert, verschilt van persoon tot persoon. Bepaalde varianten van dit systeem hangen samen met een zwakkere reactie. Dat maakt sommige mensen van nature minder goed te beschermen via vaccinatie, ongeacht het vaccin dat wordt gebruikt.

De toestand van je immuunsysteem vlak vóór vaccinatie speelt ook mee. Onderzoek naar het BCG-vaccin liet zien dat mensen met een relatief rustig immuunsysteem er meer baat bij hadden dan mensen bij wie het systeem al actief was. Genetische en omgevingsinvloeden op hoe genen aan- of uitstaan voorspelden dat verschil. Universeel beter worden van een vaccin is dus niet vanzelfsprekend: de startsituatie telt.

Leeftijd is een derde factor. Ouderen reageren gemiddeld minder sterk op vaccins dan jongere volwassenen, én ze verschillen onderling veel meer van elkaar. Dat maakt het moeilijker om standaardadviezen te geven: groepsgemiddelden maskeren dat de een op hoge leeftijd nog prima reageert en de ander nauwelijks.

Bepaalde ziekten en medicijnen remmen de vaccinrespons sterk af. Mensen met multiple sclerose die rituximab of fingolimod gebruiken, maakten na COVID-19-vaccinatie veel minder antistoffen aan dan MS-patiënten op andere medicatie. Ook coeliakie hangt samen met een slechtere antistofrespons op het hepatitis B-vaccin, terwijl de reactie op andere vaccins bij kinderen met deze aandoening grotendeels vergelijkbaar blijft met die van gezonde kinderen. COPD leidt eveneens tot een minder betrouwbare griepvaccin-werking, al is het bewijs daarvoor beperkter.

Aan de positieve kant: wie eerder COVID-19 doormaakte en daarna gevaccineerd werd, reageerde sterker dan iemand die alleen gevaccineerd was. Die zogeheten hybride immuniteit leverde hogere antistoffen en sterkere T-celreacties op. Vaccins met adjuvantia, stoffen die het immuunsysteem extra activeren, kunnen de reactie bij mensen met een minder goede aanleg ook versterken, al blijven de individuele verschillen bestaan.