Verzwakt je immuunsysteem echt als je ouder wordt, en kun je daar iets aan doen?

Ja, het immuunsysteem verzwakt met de leeftijd, en dit is goed gedocumenteerd. Wetenschappers noemen dit 'immunosenescence': ingrijpende veranderingen in zowel de aangeboren als de verworven afweer die samen de kans op ernstige infecties, kanker, dementie en hart- en vaatziekten vergroten. Een van de centrale oorzaken is het krimpen van de thymus, het orgaan waar T-cellen rijpen. Daardoor komen er minder nieuwe, onervaren T-cellen bij, terwijl het aandeel 'geheugen'-cellen onevenwichtig toeneemt. Natural killer-cellen, die tumoren en geïnfecteerde cellen opruimen, worden met de jaren minder effectief, ook al neemt hun aantal juist toe. En een specifieke groep B-cellen (de cellen die antistoffen maken) groeit mee met de leeftijd op een manier die de aanmaak van nieuwe, frisse B-cellen onderdrukt.

Naast de verzwakking speelt er een tweede, even belangrijk proces: inflammaging. Dit is een sluimerende, laaggradige ontsteking die door het hele lichaam aanwezig is, ook zonder zichtbare infectie of ziekte. Het is niet zomaar een bijverschijnsel van immunosenescence, maar wordt beschouwd als een zelfstandige risicofactor voor vrijwel alle grote ouderdomsziekten. Veranderingen in de darmflora worden daarbij genoemd als een mogelijke aanjagende factor, al is dat verband nog onvoldoende onderzocht om er stevige conclusies aan te verbinden.

Immuunveroudering is geen gelijkmatig proces dat iedereen op dezelfde leeftijd treft. Metingen met zogenoemde immuun-verouderingsklokken op celniveau laten grote individuele verschillen zien: twee mensen van dezelfde kalenderleeftijd kunnen een sterk uiteenlopende biologische immuunleeftijd hebben. Honderdjarigen laten zelfs zien dat immunosenescence niet per se tot ernstige ziekte hoeft te leiden: zij lijken hun immuunsysteem beter te kunnen aanpassen aan de eisen van hoge leeftijd, al weten we uit dit observationele onderzoek niet precies wat hen beschermt. Ook sekseverschillen spelen een rol: mannen en vrouwen verouderen immunologisch niet op dezelfde manier, wat zich vertaalt in verschillende vatbaarheid voor leeftijdsgerelateerde aandoeningen.

Over wat je er zelf aan kunt doen, is het bewijs op dit moment beperkt en deels nog puur verkennnend. Senotherapeutica, middelen die verouderde cellen aanpakken of hun schadelijke uitscheiding remmen, worden onderzocht als potentiële interventie, maar er zijn nog geen klinische studies bij mensen die aantonen dat deze middelen veilig en effectief zijn. Op het punt van vaccinatie liet onderzoek met BCG-vaccinaties bij sommige mensen tekenen zien van immunologische verjonging in een specifiek type T-cel. Dit was een vroeg, verkennend resultaat en geen bewijs dat vaccinatie het immuunsysteem structureel verjongt. Wel suggereert hetzelfde onderzoek dat ernstige infecties zoals COVID-19 de biologische leeftijd van het immuunsysteem tijdelijk kunnen verhogen, al nam dat effect na herstel af. Op dit moment is er dus geen bewezen, direct inzetbare interventie waarmee mensen hun immuunveroudering kunnen terugdraaien of stoppen.