Moet ik statines nemen als ik (nog) geen hartprobleem heb?

Statines zijn cholesterolverlagende medicijnen die ook worden voorgeschreven aan mensen die nog nooit een hartinfarct of beroerte hebben gehad, maar wel een verhoogd risico daarop hebben. Dit heet 'primaire preventie'. Uit een grote meta-analyse van 22 gerandomiseerde trials met ruim 90.000 deelnemers blijkt dat statines bij mensen met een verhoogd hart- en vaatrisico de kans op een hartinfarct met circa 33% relatief verlagen (absoluut verschil: ongeveer 0,85 procentpunt), en de kans op een beroerte met circa 22% relatief (absoluut verschil: 0,39 procentpunt). De totale sterfte daalde met ongeveer 8% relatief, wat neerkomt op circa 0,35 procentpunt absoluut over de studieperiode van gemiddeld enkele jaren.¹

Een belangrijk gegeven voor de praktijk: het duurt gemiddeld 2,5 jaar statinegebruik bij 100 mensen om bij één persoon een ernstige hart- of vaatgebeurtenis te voorkomen. Dat klinkt weinig, maar voor iemand met een hoog risico kan het verschil groot zijn. In een meta-analyse specifiek gericht op 50-75 jarigen was er echter geen bewijs voor een effect op totale sterfte; slechts één van de acht onderzochte studies toonde dat aan. Het beschermende effect op sterfte is dus nog niet volledig vastgesteld bij mensen in die leeftijdsgroep.²

De beslissing om statines te gebruiken hangt sterk af van je persoonlijk risicoprofiel. De Amerikaanse preventieve taakgroep (USPSTF) adviseert statines voor volwassenen van 40 tot 75 jaar die minstens één risicofactor hebben (zoals hoge bloeddruk, verhoogd cholesterol, roken of diabetes) én een berekend 10-jaarsrisico op een cardiovasculaire gebeurtenis van 10% of hoger. Bij een risico van 7,5 tot 10% is het advies selectiever: beslis samen met je arts op basis van jouw situatie. Voor mensen van 76 jaar en ouder zonder hartziekten is er simpelweg onvoldoende bewijs om een aanbeveling te doen.³

Bijwerkingen bestaan en moeten eerlijk worden benoemd. Statines verhogen het risico op zelfgerapporteerde spierpijn licht (circa 15 extra gevallen per 10.000 patiënten per jaar), maar klinisch bevestigde spieraandoeningen werden niet significant vaker gevonden. Leverfunctiestoornissen (gemeten via bloedwaarden) komen iets vaker voor (circa 8 extra gevallen per 10.000 per jaar). Er zijn ook kleine verhogingen gevonden in nierfunctiestoornissen en oogaandoeningen, maar die bevindingen zijn gebaseerd op weinig studies en moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd. Het risico op diabetes type 2 is overall niet significant verhoogd, al vond één studie bij hoog-intensieve statines wel een 25% hoger risico. Volgens de grootste meta-analyse wegen deze bijwerkingen over het geheel niet op tegen de beschermende effecten.⁴

Er zijn ook kritische geluiden. Een groep onderzoekers rond Ravnskov betoogt dat het causale bewijs voor LDL-cholesterol als oorzaak van hart- en vaatziekte zwakker is dan vaak wordt gepresenteerd, en dat statinestudies door gebruik van relatieve in plaats van absolute risicoreductie hun voordelen optisch groter maken. Dit is een minderheidsstandpunt dat door de grote meerderheid van cardiologen wordt betwist, maar het illustreert wel dat de absolute effecten bescheiden zijn, en dat het tonen van relatieve cijfers de werkelijkheid anders kan doen overkomen dan ze is.^5,6

Een specifieke subgroep verdient aparte aandacht: mensen met type 1 diabetes zonder voorafgaande hartziekten lijken duidelijk baat te hebben bij statines. In een observationele studie met ruim 20.000 deelnemers was statinegebruik geassocieerd met respectievelijk 1,66 tot 3,48 procentpunt minder sterfte en 1,63 tot 2,69 procentpunt minder hart- en vaatgebeurtenissen over tien jaar, met een zeer laag risico op ernstige bijwerkingen. Het effect was groter bij vrouwen, bij mensen van 40 jaar en ouder, en bij hogere LDL-waarden.⁷