Soja is bij normale voedselinname veilig en heeft geen meetbaar hormoonverstorend effect. Het biedt een bescheiden voordeel bij opvliegers, maar hoge supplementdoses worden afgeraden voor mensen met hormoonafhankelijke kanker.
Soja bevat fyto-oestrogenen, ook wel isoflavonen genoemd (zoals genistein en daidzein). Deze stoffen lijken op het vrouwelijke hormoon oestrogeen, maar gedragen zich anders in het lichaam. Een grote meta-analyse van 40 gerandomiseerde trials met ruim 3200 postmenopauzale vrouwen laat zien dat soja-isoflavonen bij een typische dosis van 75 mg per dag géén meetbaar oestrogeen effect hebben op de baarmoeder, hormoonspiegels (FSH, oestradiol) of vaginaal weefsel. De bezorgdheid dat soja 'werkt als een hormoon' is op basis van dit bewijs dus niet gegrond bij normale consumptiehoeveelheden.
Waar soja-isoflavonen wél enig nut lijken te hebben, zijn opvliegers en nachtzweten rond de menopauze. Het effect is bescheiden maar waarschijnlijk reëel. Opvallend is dat het effect het sterkst is bij vrouwen wiens darmbacteriën de stof daidzein omzetten naar equol. Niet iedereen produceert equol, wat verklaart waarom resultaten per persoon sterk kunnen verschillen. Voor botgezondheid zijn de bevindingen tegenstrijdig: sommige studies zien minder botverlies in de wervelkolom, andere zien geen verschil. Hier is nog onvoldoende bewijs voor een stevige conclusie.
Op het gebied van hart- en vaatziekten laten meerdere bevolkingsstudies een verband zien tussen hogere soja-inname en een lager risico op coronaire hartziekten. Dit is echter voornamelijk associatief bewijs uit observationeel onderzoek, geen bewijs van directe oorzaak en gevolg. Hetzelfde geldt voor kanker: epidemiologische studies suggereren dat mensen die gedurende hun leven regelmatig sojavoedsel eten een iets lager risico hebben op borst- en prostaatkanker, maar de mechanismen zijn niet volledig opgehelderd en het bewijs is niet definitief.
Er zijn ook mogelijke risico's om te benoemen. Bij kinderen met een al verminderde schildklierwerking (hypothyreoïdie) zijn er aanwijzingen dat isoflavonen de schildklier verder kunnen remmen. Bij gezonde volwassenen is dit effect klein of afwezig. Belangrijker: bij mensen met hormoonafhankelijke kankers (zoals bepaalde vormen van borst- of prostaatkanker) worden hoge supplementdoses soja-isoflavonen afgeraden. Gewone voedselinname, zoals tofu, edamame of sojamelk, wordt op basis van het beschikbare bewijs als veilig beschouwd. Voor cognitie en urogenitale klachten bij vrouwen is er onvoldoende bewijs dat soja-isoflavonen helpen.
Bewijs komt uit één grote meta-analyse van RCT's (PMID 39433088, n=3285), meerdere systematische reviews en meta-analyses (PMID 33809928, 40725220, 27886135), en observationeel/associatief onderzoek. Het schildklierrisico is gebaseerd op beperkt bewijs (PMID 32824177). Voor kankerrisico en botgezondheid is het bewijs beperkt en deels tegenstrijdig.