Wat zijn “zombiecellen” en hoe kom je ervan af?

Zombiecellen zijn cellen die zijn gestopt met delen, maar weigeren af te sterven. Ze hopen zich op naarmate je ouder wordt en pompen voortdurend ontstekingsstoffen de omgeving in. Die stoffen beschadigen naburige gezonde cellen en weefsels en zijn in verband gebracht met meerdere ouderdomsziekten, van gewrichtsklachten tot hersenproblemen.

Niet alle zombiecellen zijn schadelijk. Tijdens de embryonale ontwikkeling en bij gewone wondgenezing spelen ze juist een nuttige rol: ze remmen ongecontroleerde celgroei en helpen weefsel te vernieuwen. Het probleem ontstaat pas als ze zich te lang ophopen en het immuunsysteem ze niet meer tijdig opruimt. Bij mensen met chronische diabetische voetwonden zie je dat precies misgaan: senescente cellen stapelen zich op en remmen het genezingsproces dat ze bij een gewone wond zouden versnellen.

In muismodellen van Alzheimer-achtige hersenziekten werden ook zombiecellen gevonden in hersensteuncellen. Vroeg ingrijpen door die cellen te verwijderen voorkwam tau-ophoping, hersenontsteking en neuronverlies, en hield het geheugen beter intact. Dit is uitsluitend in dieronderzoek aangetoond; of dit bij mensen werkt, is nog onbekend.

Er zijn inmiddels meerdere strategieën onderzocht om zombiecellen gericht te verwijderen, zogeheten senolytica. Het middel navitoclax activeert geprogrammeerde celdood specifiek in senescente cellen; in muizen verjongde het bloedvormend weefsel en spierweefsel. Onderzoekers van het Erasmus MC ontwierpen een peptide dat senescente cellen aanzet tot zelfvernietiging zonder gezonde cellen te raken: muizen gingen er beter uitzien en hun nierfunctie verbeterde. Verrassend genoeg bleek ook het gangbare diabetesmedicijn canagliflozin (een SGLT2-remmer) in muizen senescente cellen te verminderen via het immuunsysteem, en zelfs de levensduur te verlengen bij muizen met vroegtijdige veroudering. Opvallend: gewone insulinebehandeling had dit effect niet, wat erop wijst dat het om meer gaat dan alleen bloedsuikerverlaging.

Al deze bevindingen komen uit dier- en laboratoriumonderzoek. Er is nog geen enkele bewezen senolytica-behandeling beschikbaar voor mensen. Onderzoekers werken aan meetmethoden om zombiecellen in menselijk weefsel te identificeren, maar die zijn nog niet klinisch beschikbaar. Het veld is actief en de resultaten bij dieren zijn consequent positief, maar de stap naar een veilige en werkzame behandeling bij mensen moet nog worden gezet.