Wat meet een epigenetische klok eigenlijk?

Kleine chemische markeringen op het DNA, methylgroepen genaamd, hechten zich op duizenden vaste plekken in het genoom. Die markeringen schuiven met de jaren op een voorspelbare manier. Een epigenetische klok is een algoritme dat die patronen uitleest en er een leeftijdsgetal uit berekent. De eerste bekende klok, van onderzoeker Steve Horvath, gebruikte 353 van zulke plekken, getraind op meer dan 8.000 weefselmonsters uit 51 verschillende weefseltypes.

Het getal dat de klok oplevert, noemen onderzoekers de 'biologische leeftijd'. Het verschil met je werkelijke kalenderleeftijd heet leeftijdsversnelling: positief betekent dat je cellen er biologisch ouder uitzien dan ze kalendertechnisch zijn, negatief het omgekeerde. Dat de klok iets zinvols meet, blijkt onder meer doordat terugprogrammeerde stamcellen, volwassen cellen die als het ware zijn teruggezet naar een vroeg, ongespecialiseerd stadium, vrijwel nul scoren op de klok. En kankerweefsel scoort gemiddeld 36 jaar ouder dan gezond weefsel van dezelfde persoon.

Mensen met een hogere epigenetische leeftijd dan hun kalenderleeftijd hebben in observationeel onderzoek een verhoogde kans op overlijden, hart- en vaatziekten, kanker en diabetes. In hun bloedcellen zijn ook meer tekenen te zien van ontstekingsactiviteit en minder actieve processen voor DNA-herstel en energieproductie in cellen. Dat geeft een biologische vingerprint van wat 'sneller verouderen' op celniveau inhoudt. Maar dit zijn verbanden uit observationeel onderzoek; of de klok veroudering ook aanstuurt of alleen signaleert, is niet bewezen.

Nieuwere klokken, zoals PhenoAge en GrimAge, zijn niet getraind op kalenderleeftijd maar op klinische maten voor gezondheid en sterfte. Ze voorspellen daarmee beter wie er eerder ziek wordt of overlijdt dan de oudere versies. Toch is ook hun waarde als biomarker nog niet volledig bevestigd in langlopende studies.

Een technisch voorbehoud: bloed bestaat uit meerdere celtypen met elk hun eigen methylatiepatroon. Als die verhouding verandert door leeftijd of ziekte, beïnvloedt dat de klokuitslag op een manier die niets te maken heeft met 'echte' veroudering. Onderzoekers werken actief aan methoden om dit te corrigeren. En hoewel klokken steeds vaker worden ingezet om te meten of leefstijl of medicijnen de biologische leeftijd verlagen, zijn die studies vooralsnog klein en kortlopend. Of een lagere klokuitslag ook betekent dat je daadwerkelijk langer of gezonder leeft, is nog niet aangetoond.