Wat is hersenmist eigenlijk en waar komt het vandaan?

Hersenmist is geen officiële diagnose, maar een verzamelnaam voor een cluster van klachten: moeite met concentreren, geheugenproblemen en het gevoel dat je gedachten niet vlot op gang komen. Het treft mensen in heel verschillende situaties, van slaaptekort tot langdurige ziekte na COVID-19.

Eén van de best begrepen oorzaken is slaaptekort. Hoe langer je wakker bent, hoe meer adenosine zich ophoopt in je hersenen. Adenosine is een stofje dat het waaksysteem afremt en slaapdrang opwekt. Die ophoping verstoort het concentreren en het geheugen direct. Slaap je daarna, dan daalt het niveau weer en verdwijnen de klachten. Dit is een heldere, biologische verklaring voor de 'troebele' gedachten na een slechte nacht.

Mentale inspanning kan op zichzelf ook een tijdelijke vorm van hersenmist veroorzaken. In een kleine studie bij 16 deelnemers leidde 90 minuten intensief denkwerk tot merkbare mentale vermoeidheid: daarna presteerden ze bij een fietstest flink slechter dan na een rustige periode. Het gaat dan niet om spier- of hartproblemen, maar puur om hoe zwaar de hersenen het ervaren. Dit suggereert dat cognitieve vermoeidheid een reëel, meetbaar effect heeft op hoe je functioneert.

Bij long-COVID is hersenmist hardnekkiger en diepgaander. Na een COVID-19-infectie hebben sommige mensen maanden lang last van concentratie- en geheugenproblemen. Op hersenscans zijn structurele en functionele afwijkingen zichtbaar. Als mogelijke oorzaken worden onderzocht: het virus dat zich ergens in het lichaam handhaaft, een ontregelde immuunreactie en schade aan kleine bloedvaten in de hersenen. Welke van deze routes de belangrijkste is, staat nog niet vast. Mogelijke bloedmarkers voor die schade worden nog onderzocht en zijn nog niet klinisch bruikbaar.

Ook nierdialyse hangt samen met hersenmist en cognitieve klachten. Zowel het filteren van bloed via een machine als de onderliggende nierziekte spelen hierin een rol. Op korte termijn kunnen verwardheid en een mistig gevoel optreden; op langere termijn is er risico op versnelde cognitieve achteruitgang.