Wat is epigenetica en kun je je genen bijsturen?
Epigenetica bepaalt welke genen actief zijn en is in principe beïnvloedbaar. In de geneeskunde worden epigenetische mechanismen al met succes aangevallen bij sommige bloedkankers, maar voor zelfbijsturing via leefstijl is het bewijs bij mensen nog beperkt.
DNA-methylering, histoonmodificatie en microRNA zijn de drie voornaamste epigenetische mechanismen. Ze bepalen welke genen 'aan' of 'uit' staan, zonder dat de DNA-volgorde zelf verandert. Vergelijk het met post-its op een boek: de tekst blijft hetzelfde, maar de markeringen bepalen welke passages daadwerkelijk worden gelezen. Dit soort sturing is grotendeels erfelijk overdraagbaar en geldt voor iedere cel in je lichaam.
Epigenetische afwijkingen spelen een aangetoonde rol bij het ontstaan van ziekten. Ontregeling van deze systemen draagt bij aan auto-immuunziekten, kanker en andere aandoeningen. Bij borstkanker, bijvoorbeeld, kunnen verschuivingen in het epigenoom ervoor zorgen dat tumorcellen resistent worden tegen hormonale behandeling. Bij astma zijn celspecifieke methyleringspatronen gevonden die samenhangen met longfunctie, al is nog niet volledig duidelijk of die patronen de ziekte veroorzaken of een gevolg zijn.
Het goede nieuws: epigenetische afwijkingen zijn in principe omkeerbaar. Dat is een cruciaal verschil met genetische mutaties, die je DNA permanent veranderen. Die omkeerbaarheid maakt epigenetica interessant als doelwit voor medicijnen. Geneesmiddelen die epigenetische mechanismen remmen, zijn inmiddels klinisch bewezen effectief bij bepaalde lymfomen en een voorstadium van leukemie. Bij vaste tumoren ziet het er ook veelbelovend uit, maar het bewijs is daar nog dunner.
Veroudering gaat gepaard met meetbare verschuivingen in je epigenoom, vooral in hoe je DNA gemerkt is. Die veranderingen hangen samen met hoe snel je biologisch veroudert en hoe lang je gezond blijft. Onderzoekers testen manieren om dit proces te vertragen, maar de resultaten komen vooralsnog vooral uit dieronderzoek en vroeg onderzoek bij mensen. Het is dus te vroeg om te zeggen dat je je eigen epigenetische veroudering kunt bijsturen.
Claims zijn gebaseerd op vijf tot negen PMID's, waaronder reviewartikelen over de basisbiologie van epigenetica, klinische studies naar epigenetische geneesmiddelen bij bloedkanker, en vroeg mechanistisch onderzoek naar epigenetische veroudering. Sterkste bewijs: de basiswerking van de mechanismen en de klinische inzet bij bloedkanker. Zwakste bewijs: verjongende interventies bij mensen.
Kun je DNA-schade herstellen of alleen voorkomen?
Je lichaam herstelt DNA-schade actief via meerdere goed bestudeerde mechanismen, maar dat herstel is niet altijd perfect en wordt minder effectief als de cel overbelast raakt of ouder wordt.
Kun je uit je DNA je ziekterisico's aflezen?
Je DNA en bepaalde eiwitten in je bloed geven een bruikbaar beeld van je aanleg voor hartziekte en andere veelvoorkomende aandoeningen, maar bij mensen van niet-Europese afkomst zijn die scores minder betrouwbaar.
Kun je DNA-schade door veroudering tegengaan met je leefstijl?
Stoppen met roken, regelmatig bewegen en veel groenten eten verminderen aantoonbaar DNA-schade; antioxidantensupplementen helpen daarbij waarschijnlijk niet.
Kan je met voeding je DNA beschermen tegen schade?
Voeding kan je DNA zowel beschermen als beschadigen, maar de beschermende effecten van supplementen vallen in de praktijk vaak tegen. Zorg dat je geen tekort hebt aan zink, folaat en selenium, eet volop groenten en fruit, en vermijd supplementen met hoge doses bèta-caroteen, zeker als je rookt.
Kan DNA-schade in je cellen zichzelf herstellen?
Je cellen herstellen DNA-schade voortdurend en systematisch, maar het systeem is niet onfeilbaar: chronische overbelasting of een defect in de herstelroutes vergroot de kans op kanker en verouderingsziekten.
Kun je je telomeren verlengen of herstellen?
Gezonde volwassen lichaamscellen kunnen hun telomeren niet op eigen kracht verlengen, en een bewezen veilige manier om dat van buitenaf te doen bestaat nog niet. Wees sceptisch over supplementen of therapieën die dat beloven.