Wat is apoptose en waarom is het goed dat cellen zichzelf opruimen?

Apoptose is het genetisch geprogrammeerde mechanisme waarmee een cel zichzelf op een gecontroleerde manier opruimt. De cel krimpt, de celkern valt in stukjes uiteen en het geheel wordt netjes ingepakt zodat buurcellen er geen schade van ondervinden. Dat is heel anders dan wanneer een cel 'opzwelt en uiteenspat' bij zuurstoftekort of een andere acute overbelasting: dat laatste veroorzaakt juist veel meer schade aan het omliggende weefsel.

Dit gecontroleerde opruimen is onmisbaar voor een gezond lichaam. Tijdens de embryonale ontwikkeling helpt apoptose organen letterlijk vorm te geven door overtollige cellen weg te nemen. Na de geboorte houd het je weefsels in balans: cellen die beschadigd zijn of gewoon niet meer nodig zijn, worden verwijderd voordat ze problemen kunnen veroorzaken. Apoptose speelt ook een rol bij infecties: cellen die door een virus of bacterie zijn overgenomen, worden via dit mechanisme geëlimineerd voordat de infectie verder kan uitbreiden.

Het evenwicht is hierbij alles. Te weinig apoptose en beschadigde cellen kunnen blijven groeien, wat bijdraagt aan kanker doordat tumorcellen weerstand opbouwen tegen celdood. Te veel apoptose is ook gevaarlijk, zeker in de hersenen: volwassen hersencellen kunnen zich nauwelijks vernieuwen, dus als er te veel neuronen afsterven, speelt dat een grote rol bij aandoeningen als een beroerte of de ziekte van Alzheimer.

Apoptose is niet de enige manier waarop cellen geprogrammeerd kunnen sterven. Er bestaan ook andere routes, die meer ontsteking veroorzaken en bij andere ziekten een rol spelen. Welke route de cel kiest, heeft gevolgen voor hoe het omliggende weefsel reageert. Bovendien kan de cel apoptose soms voorkomen door eigen beschadigde energiefabrieken (mitochondriën) tijdig af te breken via een apart intern recyclingproces. Wanneer dat misloopt, neemt het risico op celdood toe.