Wat gebeurt er precies in de perimenopauze, en wat helpt ertegen?

De perimenopauze is de overgangsperiode die begint wanneer de menstruatiecyclus onregelmatig wordt en eindigt een jaar na de laatste menstruatie. In deze fase schommelen en dalen de geslachtshormonen, vooral oestrogeen. Dit veroorzaakt de bekende vasomotorische klachten: opvliegers en nachtelijk zweten. Die klachten zijn het hevigst in de eerste vier tot zeven jaar, maar kunnen bij sommige vrouwen langer dan tien jaar aanhouden. Urogenitale klachten zoals vaginale droogheid en pijn bij seks verdwijnen zonder behandeling niet vanzelf en worden progressief erger.

Naast de lichamelijke klachten verhoogt de perimenopauze ook de kans op stemmingswisselingen, somberheid en angst. Dit risico stijgt abrupt in de latere fasen van de overgang. Depressieve klachten en slaapproblemen versterken elkaar bovendien met opvliegers, waardoor een negatieve spiraal kan ontstaan. Cognitieve klachten, zoals moeite met verbaal geheugen, aandacht en verwerkingssnelheid, komen eveneens vaak voor. De precieze hersenmechanismen zijn echter nog niet causaal bewezen: het is moeilijk te scheiden wat door hormoonschommelingen komt en wat door slaaptekort of stemming.

Minder bekende maar wel degelijke veranderingen zijn: onregelmatig bloedverlies, verlies van botdichtheid, toename van buikvet en verslechtering van de stofwisseling. Vrouwen én zorgverleners herkennen deze veranderingen niet altijd als gevolg van de perimenopauze, wat adequate zorg in de weg staat. Onderzoek toont dat bijna 90% van de vrouwen hun arts raadpleegt vanwege klachten, maar een symptoomgerichte en gepersonaliseerde aanpak wordt nog onvoldoende toegepast.

Hormoontherapie op basis van oestrogeen is de meest effectieve behandeling voor opvliegers, nachtelijk zweten en urogenitale klachten. Voor vrouwen jonger dan 60 jaar en binnen tien jaar na het begin van de menopauze, zonder contra-indicaties, is de baten-risicoverhouding over het algemeen gunstig. Hormoontherapie is echter niet zonder risico's en vereist altijd een individuele afweging samen met een arts. Hormonale anticonceptiva zijn in de perimenopauze een alternatief dat tegelijk onregelmatig bloedverlies, opvliegers, botverlies en stemmingsproblemen kan aanpakken, en ook ongewenste zwangerschap voorkomt (want dat blijft in deze fase nog mogelijk). Ook hier geldt dat de keuze afhangt van persoonlijke risicofactoren.

Voor cognitieve klachten is de situatie anders: de Noord-Amerikaanse Menopause Society ondersteunt hormoontherapie op dit moment niet specifiek als behandeling voor cognitieve problemen, op geen enkele leeftijd. Dieronderzoek is veelbelovend, maar klinische studies bij perimenopauze vrouwen zijn te klein en te beperkt van opzet. Creatinesuppletie laat in bredere vrouwenpopulaties veelbelovende signalen zien voor spierkracht, lichaamsamenstelling en mogelijk stemming en cognitie, maar specifieke gegevens over perimenopauze vrouwen zijn zeer schaars. Bovendien hebben twee auteurs van het betreffende onderzoek financiële banden met creatineproducenten, wat bij de interpretatie meegewogen moet worden. Niet-hormonale en gedragsmatige behandelingen worden in de literatuur wel genoemd als beschikbare alternatieven, maar concrete effectgroottes zijn op basis van de beschikbare bronnen niet te geven.