Is een te actief immuunsysteem ook gevaarlijk?

Een te actief afweersysteem is wel degelijk gevaarlijk, en dat is geen theoretische mogelijkheid. In meerdere ziektebeelden veroorzaakt de immuunreactie zelf meer schade dan de oorspronkelijke bedreiging. Het principe geldt bij infecties, stofwisselingsziekten en zelfs na een hartaanval.

Na een hartaanval ruimt een tijdelijke ontstekingsreactie het beschadigde weefsel op. Dat is nuttig. Maar als die reactie te lang aanhoudt of te sterk wordt, rekt de hartkamer uit en kan er hartfalen ontstaan. Dieronderzoek en observaties bij patiënten laten dit consistent zien.

Bij een zeldzame genetische aandoening genaamd CHAPLE ontbreekt een rem op het zogenoemde complementsysteem, een deel van het afweersysteem. Zonder die rem valt het afweersysteem de eigen bloedvaten aan. Kinderen met deze ziekte krijgen al vroeg gevaarlijke bloedstolsels, verliezen eiwitten via de darmen en groeien slecht. Dit is een van de meest directe bewijzen dat een ongeremde immuunreactie levensgevaarlijk is.

Overactiviteit van zogenoemde inflammasomen (onderdelen van het afweer die bacteriën en beschadigde cellen detecteren) speelt ook een rol bij veelvoorkomende ziekten. Genetische fouten in deze inflammasomen veroorzaken ernstige chronische ontstekingsziekten. Bovendien is er bij diabetes type 2 en aderverkalking een verband gevonden met overmatige activering van ditzelfde systeem, vermoedelijk aangejaagd door overvoeding en stofwisselingsproblemen.

Bij tuberculeuze hersenvliesontsteking bleek in een studie van 281 patiënten dat overactieve neutrofielen (een type agressieve witte bloedcel) in het bloed samenhingen met hogere sterfte. Het is hier niet de bacterie alleen die doodt, maar ook de eigen ontstekingsreactie die de hersenen beschadigt. Dit is een associatie, geen bewezen oorzakelijk verband. Ten slotte lijkt een zinktekort de balans van het afweersysteem te verstoren, waardoor het lichaam kwetsbaarder wordt voor schadelijke overreacties. Dat bewijs is wel beperkt en grotendeels indirect.