Frequenter nachtelijk wakker worden gaat consistent samen met slechtere slaapkwaliteit en is soms een signaal van een onderliggende aandoening zoals slaapapneu, PTSD of dementie. Het bewijs hiervoor is hoofdzakelijk associationeel en van matige kwaliteit. Wie overdag vermoeid is of meer dan twee tot drie keer per nacht langdurig wakker ligt, doet er verstandig aan dit te laten onderzoeken.
Nachtelijk wakker worden is niet altijd reden voor direct alarm, maar het is ook niet iets om volledig te negeren. Onderzoek bij ziekenhuispatiënten laat zien dat meer nachtelijke ontwaakbeurten samenhangen met slechtere slaapkwaliteit op alle gemeten onderdelen. Thuis lag het gemiddelde op 2,0 ontwaakbeurten per nacht; bij meer dan dat begint de slaapkwaliteit merkbaar te dalen. De ernst hangt dus af van hoe vaak het gebeurt, hoe lang je wakker ligt en hoe je je overdag voelt.
De meest voorkomende medische oorzaak om aan te denken is obstructieve slaapapneu (OSA): een aandoening waarbij de ademhaling tijdens de slaap herhaaldelijk stopt. Dit veroorzaakt slaapfragmentatie en nachtelijk ontwaken, soms met happen naar adem. Sterk onderzoek koppelt OSA ook aan hoge bloeddruk, boezemfibrilleren, hartfalen, diabetes type 2 en beroerte. Als je wakker wordt met een gevoel van verstikking of als een bedpartner meldt dat je stopt met ademen, is dit een reden om naar de huisarts te gaan.
Andere aandoeningen die nachtelijk wakker worden fors verergeren zijn PTSD, dementie en bij kinderen autisme. Bij PTSD gaan de nachtelijke ontwaakbeurten vaak gepaard met nachtmerries; van de onderzochte medicijnen scoort prazosin het best, al is er meer onderzoek nodig. Bij dementie komen slaapproblemen voor bij 40% van de gevallen en verergert het slaaptekort ook geheugenproblemen en valrisico. Bij kinderen met autisme loopt dat aandeel op tot 40 tot 86%; een mogelijke rol van verminderde melatonineaanmaak wordt onderzocht.
Voor medicamenteuze behandeling zijn er twee middelen met redelijk bewijs, maar beide vragen voorzichtigheid. Trazodone (een antidepressivum dat ook slaapbevorderend werkt) vermindert het aantal ontwaakbeurten en verkort de tijd wakker na het inslapen met gemiddeld ruim 13 minuten, maar gaat gepaard met meer bijwerkingen en meer mensen stoppen ermee. Benzodiazepines geven het gevoel van betere slaap en minder nachtelijk wakker worden, maar verstoren de diepe slaap en REM-slaap, met risico op concentratie- en geheugenproblemen en gewichtstoename. Beide zijn alleen geschikt onder nauw toezicht van een arts.
Wat kun je zelf doen? Voor mensen met dementie is aangetoond dat lichamelijke en sociale activiteiten overdag het nachtelijk wakker worden licht kunnen verminderen, hoewel het bewijs beperkt is. Voor de algemene populatie geldt: als je af en toe wakker wordt en snel weer in slaap valt zonder overdag last te hebben, is dat meestal normaal. Wordt je echter regelmatig wakker, lukt het moeilijk om terug te slapen, of ben je overdag vermoeid of suf, dan is het verstandig dit te bespreken met een arts om een onderliggende oorzaak uit te sluiten.
Gebaseerd op meerdere studies met associationeel bewijs (geen grote RCT's voor de slaapkwaliteitsuitkomst zelf), plus een meta-analyse voor trazodone en een review voor OSA. Totale deelnemersaantallen niet precies opgeteld; geschatte N op basis van de genoemde studies.