Alzheimer begint tientallen jaren eerder dan de eerste vergeetachtigheid — en nu kunnen we dat moment misschien zien aankomen
De eerste symptomen van Alzheimer verschijnen pas als de schade in het brein al twintig of dertig jaar aan de gang is.
Alzheimer is lange tijd beschreven als een ziekte van de oude dag. Maar de biologie begint er al in de middelbare leeftijd aan te werken. Eiwitophopingen in het brein — met name amyloïd-bèta en tau, twee eiwitten die bij Alzheimer abnormaal samenklonteren — kunnen tientallen jaren aanwezig zijn voordat iemand ook maar één vergeten naam ervaart. In Science verscheen een analyse die dit tijdsverloop nader beschrijft en de vraag stelt: wanneer is het eigenlijk te laat?
Dat is geen retorische vraag. De meeste klinische trials voor Alzheimerbehandelingen zijn decennialang mislukt, deels omdat ze patiënten includeerden bij wie de neurodegeneratie — het afsterven van hersencellen — al ver gevorderd was. De schade was simpelweg niet meer terug te draaien. Nieuwe inzichten suggereren dat er een specifiek venster bestaat, ergens tussen de eerste biologische tekenen en de eerste cognitieve klachten, waarin ingrijpen het meest zinvol is.
Het kantelpunt lokaliseren
Onderzoekers gebruiken inmiddels geavanceerde hersenscanmethoden en bloedtests om de vroegste tekenen van amyloïdophoping te detecteren. Nieuwe generaties bloedmarkers — met name fosfo-tau 217, een gemodificeerde vorm van het tau-eiwit die al vroeg in het bloed detecteerbaar is — maken het mogelijk om mensen te identificeren die zich in die kritieke fase bevinden, jaren voor klinische diagnose.
De analyse in Science beschrijft hoe het ziekteproces niet lineair verloopt: er zijn periodes van relatief langzame ophoping, gevolgd door versnelling rond bepaalde biologische drempelwaarden. Die versnelling lijkt samen te hangen met het moment waarop het brein zijn compensatiemechanismen — reservecapaciteit die verval tijdelijk maskeert — uitput. Eenmaal voorbij dat punt gaat het snel.
Vroeg opsporen, maar wat dan?
De vraag die vroege detectie oproept, is niet alleen medisch maar ook ethisch: wat doe je met de wetenschap dat je in een vroeg stadium van Alzheimer zit, zonder dat er op dit moment een bewezen effectieve behandeling bestaat? Nieuwe geneesmiddelen — zoals lecanemab en donanemab, die amyloïd uit het brein verwijderen — zijn recent goedgekeurd in de Verenigde Staten en tonen voor het eerst enig klinisch effect in vroege stadia. Maar de effecten zijn bescheiden, de bijwerkingen aanzienlijk en de toegang beperkt.
Het kantelpunt traceren, zoals de titel van het Science-stuk suggereert, is dus pas stap één. De volgende stap — effectief ingrijpen op het moment dat het nog uitmaakt — blijft een van de grootste onopgeloste uitdagingen in de geneeskunde.