Je immuunsysteem veroudert. Dat maakt elk griepseizoen gevaarlijker
Oudere mensen sterven niet alleen vaker aan de griep omdat ze zwakker zijn. Ze sterven omdat hun immuunsysteem letterlijk minder nieuwe soldaten kan aanmaken én tegelijkertijd chronisch in de aanval blijft.
Een nieuw overzichtsartikel brengt de staat van het verouderende immuunsysteem in kaart, met bijzondere aandacht voor luchtweginfecties zoals influenza. De onderzoekers beschrijven een paradox die al decennia wordt bestudeerd: naarmate we ouder worden, neemt de effectiviteit van het immuunsysteem af, terwijl de activiteit juist toeneemt. Het resultaat is een systeem dat minder goed vreemde indringers herkent en aanvalt, maar ondertussen wel constant laaggradige ontstekingsreacties veroorzaakt in gezond weefsel. Dit verschijnsel heeft een naam gekregen: inflammaging — een samentrekking van ‘inflammation’ en ‘aging’.
De oorzaken liggen op meerdere niveaus. Ten eerste produceert het beenmerg met de jaren minder stamcellen die uitgroeien tot nieuwe immuuncellen. Het thymus, een klier achter het borstbeen die afweercellen opleidt, krimpt na de puberteit gestaag en is op hoge leeftijd vrijwel functioneel uitgeschakeld. Daardoor circuleert een kleiner en minder divers leger van immuuncellen in het bloed. Ten tweede functioneren de cellen die er nog zijn minder goed: de mitochondriën in immuuncellen — de structuren die energie leveren — raken beschadigd en inefficiënt. En ten derde hopen verouderde cellen zich op in het immuunsysteem zelf: zogenaamde sénescente cellen die niet meer delen maar wél ontstekingsbevorderende signaalstofjes blijven uitstoten.
Griep als lakmoesproef voor immuunveroudering
Influenza is bij uitstek de infectie die laat zien hoe ernstig immuunveroudering uitpakt in de praktijk. Meer dan negentig procent van de griepgerelateerde sterfgevallen in rijke landen treft mensen boven de 65. Vaccinaties werken bij ouderen aantoonbaar minder goed: de aanmaak van antistoffen na een griepprik is zwakker en de immunologische herinnering die het vaccin moet aanleggen, beklijft minder lang. Dat is geen falen van het vaccin, het is een falen van het afweersysteem om adequaat te reageren.
De onderzoekers wijzen ook op een minder bekende maar belangrijke factor: de chronische laaggradige ontsteking die met veroudering gepaard gaat. Dit lijkt de ernst van infecties te verergeren. Bij Covid-19 werd dit pijnlijk zichtbaar: oudere patiënten belandden vaker in een zogenaamde cytokine storm — een explosieve ontsteking waarbij het immuunsysteem zo hevig reageert dat het gezond longweefsel beschadigt. Die hyperreactiviteit is niet willekeurig; ze bouwt voort op een decennialang opgestapeld inflammatoir grondniveau.
Wat er aan te doen valt — en wat nog niet
Het overzichtsartikel bespreekt een reeks interventies die onderzocht worden om immuunveroudering te vertragen of gedeeltelijk terug te draaien. Senolytica — middelen die sénescente cellen opruimen — laten in dierstudies veelbelovende resultaten zien, maar klinische trials bij mensen staan nog in de kinderschoenen. Thymusregeneratie, waarbij geprobeerd wordt de gekrompen klier nieuw leven in te blazen, is een ander actief onderzoeksgebied. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat calorie-restrictie en tijdgebonden eten het tempo van immuunveroudering kunnen vertragen — wat dit artikel in een interessant verband plaatst met recent chrono-nutritie-onderzoek.
Immuunveroudering is dus geen enkelvoudig probleem met een enkelvoudige oorzaak. Het is een systeem dat op meerdere fronten tegelijk uitgeput raakt en het herstel ervan vergt interventies op meerdere fronten tegelijk. De vraag is of die interventies beschikbaar komen voordat de vergrijzing van de bevolking een nog grotere druk legt op zorgsystemen tijdens elk nieuw griepseizoen.