De hersenen zien het verschil niet tussen iets waarnemen en je het inbeelden
Als je je een appel voorstelt, gebruikt je brein grotendeels dezelfde hersengebieden als wanneer je er echt een ziet.
Het idee dat waarnemen en verbeelden verwante processen zijn, bestaat al lang in de filosofie en psychologie. Maar hoe nauw die verwantschap precies is, bleef onduidelijk. Onderzoek gepubliceerd in Science laat nu met ongekende precisie zien dat de ventrale temporale cortex (gebied aan de onderkant van de hersenen dat betrokken is bij objectherkenning) een gedeelde code gebruikt voor beide taken. Dezelfde populaties neuronen die activeren bij het zien van een gezicht, activeren ook wanneer je je dat gezicht probeert in te beelden.
De onderzoekers gebruikten fMRI-scans bij mensen terwijl die objecten bekeken of zich dezelfde objecten verbeeldden. Door de patronen van hersenactiviteit te vergelijken, konden ze aantonen dat de representaties (de ‘handtekening’ die een object achterlaat in de hersenactiviteit) in hoge mate overlapten tussen de twee taken. Niet identiek, maar structureel vergelijkbaar genoeg om met statistische modellen te onderscheiden welk object iemand zich voorstelde, puur op basis van de hersenactiviteit.
Wat dit zegt over hoe geheugen werkt
De implicaties reiken verder dan een interessant neurologisch feit. Geheugen is voor een groot deel visueel. Wanneer je je een gebeurtenis herinnert, ‘zie’ je die in zekere zin opnieuw. Als verbeelding en waarneming dezelfde neurale infrastructuur gebruiken, betekent dat dat het geheugen actief gebruik maakt van het visuele systeem om het verleden te reconstrueren. Dat verklaart ook waarom levendige verbeelding en helder geheugen vaak samengaan: het zijn misschien uitingen van hetzelfde mechanisme.
Voor mensen met een zwak visualiserend vermogen — een fenomeen dat ‘aphantasia’ wordt genoemd en waarbij mensen zich simpelweg geen beelden kunnen vormen — suggereert dit onderzoek dat het gedeelde systeem bij hen anders functioneert of minder toegankelijk is. Dat raakt direct aan vragen over hoe zij herinneringen opslaan en ophalen.
De verbinding met cognitief verval
In de context van veroudering en dementie krijgt dit onderzoek extra gewicht. De ventrale temporale cortex is een gebied dat relatief vroeg wordt aangetast bij Alzheimer. Als dit gebied de gedeelde code bevat voor zowel zien als verbeelden, dan zou schade eraan niet alleen het herkennen van gezichten en objecten aantasten, maar ook het vermogen om herinneringen op te roepen als mentale beelden.
Dat is consistent met wat patiënten met vroeg Alzheimer beschrijven: ze verliezen niet alleen namen en feiten, maar ook de levendigheid van hun herinneringen. De wereld van het verleden vervaagt letterlijk. Of dit mechanistische inzicht kan leiden tot betere diagnostiek of interventie, is nog onbekend. Maar het geeft voor het eerst een neuraal substraat voor een verschijnsel dat tot nu toe moeilijk te grijpen was.