Beslissen onder stress: ritalin werkt anders per persoon
Ritalin is bekend als concentratiemedicijn. Maar het beïnvloedt ook hoe je beslissingen neemt als er druk op staat. En dat effect is bij de één precies het omgekeerde dan bij de ander.
Ons gedrag wordt gestuurd door twee systemen tegelijk. Het ‘instrumentele systeem’ leert wat wel / geen beloning oplevert. Het andere, ‘Pavloviaanse systeem’ reageert automatisch op signalen, zoals: je automatisch je hand uitsteken naar een lekker ruikend gerecht. Normaal gesproken sturen deze systemen samen je actie. Soms conflicteren ze.
Catecholaminen en controle
Methylfenidaat (de werkzame stof in Ritalin) blokkeert de heropname van catecholaminen: signaalstoffen zoals dopamine en noradrenaline. Die stoffen spelen een rol in de prefrontale cortex, het hersengebied dat verantwoordelijk is voor cognitieve controle. Het effect van methylfenidaat op de cognitieve controle volgt een omgekeerde U-curve: te weinig of te veel activiteit in dat systeem is allebei nadelig, en het optimum verschilt per persoon.
In het onderzoek, gepubliceerd in eLife, namen honderd gezonde deelnemers deel aan een taak waarbij ze actie moesten ondernemen (of juist niet) in reactie op belonings- of vermijdingssignalen. Methylfenidaat werd toegediend nádat het leren al had plaatsgevonden, om te meten of het effect puur op actiesturing werkt en niet via het leerproces.
Werkgeheugen als voorspeller
Het verschil in effect bleek samen te hangen met de werkgeheugencapaciteit van de deelnemers. Mensen met een hoge werkgeheugencapaciteit (het vermogen om informatie tijdelijk vast te houden en te gebruiken) profiteerden van methylfenidaat: hun cognitieve controle over automatische reacties verbeterde. Bij mensen met een lagere capaciteit had het medicijn minder of een ander effect.
Dit past bij het bredere idee van een baseline-afhankelijk effect: het uitgangsniveau bepaalt mede hoe een middel uitpakt. Dat is relevant voor longevity-onderzoek, want cognitieve controle en werkgeheugen nemen af naarmate je ouder wordt. Of methylfenidaat op latere leeftijd eenzelfde profiel laat zien, is nog niet onderzocht. De studie keek alleen naar gezonde jonge en middelbare volwassenen.