Waarom werken antibiotica steeds slechter?

Bacteriën zijn levende organismen die evolueren. Elke keer dat je een antibioticum gebruikt, sterven gevoelige bacteriën af, maar toevallige mutanten die het middel kunnen weerstaan overleven en vermenigvuldigen zich. Overmatig en verkeerd gebruik van antibiotica, zowel bij mensen als bij dieren in de veehouderij, versnelt dit proces sterk. Resistente stammen zoals MRSA (een variant van de bekende huidbacterie Staphylococcus aureus die resistent is tegen veel middelen tegelijk) zijn inmiddels wereldwijd verspreid.

Gevaarlijk is ook dat bacteriën resistentie aan elkaar kunnen doorgeven, zelfs aan heel andere soorten. Ze wisselen kleine stukjes DNA uit die de resistentiegenen dragen. Dit is het meest voorkomende verspreidingsmechanisme. Zo kan een onschuldige darmbacterie resistentiegenen ontvangen van een ziekmakende bacterie, en die later weer doorgeven.

Bacteriën hebben meerdere trucs om antibiotica te slim af te zijn. Ze kunnen het middel actief uit de cel pompen voordat het schade aanricht. Ze kunnen hun celwand minder doorlaatbaar maken, zodat het antibioticum er niet eens in komt. En sommige bacteriën, zoals de maagbacterie Helicobacter pylori en de gevreesde Pseudomonas (die gevaarlijk is voor mensen met een verzwakt afweersysteem), maken enzymen aan die antibiotica chemisch afbreken voordat ze kunnen werken. Zelfs de zwaarste 'reservemiddelen' worden daardoor onwerkzaam.

Daarbovenop klonteren bacteriën soms samen in een beschermende slijmlaag, een zogenoemde biofilm, op wondoppervlakken of op implantaten. Antibiotica dringen die laag nauwelijks door. Een klein deel van de bacteriën kan bovendien overschakelen op een soort slaapstand: ze delen niet meer, en omdat antibiotica juist op actief delende bacteriën aangrijpen, overleven deze 'slapende' cellen de kuur. Zodra de behandeling stopt, worden ze weer actief.

De resistentiegenen blijven ook niet keurig binnen ziekenhuismuren. Ze zijn aangetroffen in afvalwater, bij trekvogels en zelfs in afgelegen zeegebieden. Tegelijk beschadigen antibioticakuren ook de nuttige darmbacteriën, waardoor resistente bacteriën makkelijker een plek veroveren in je eigen lichaam. Resistentie is daarmee geen probleem van alleen zieke mensen of veehouderijen, maar een wereldwijd, onomkeerbaar proces dat zich langs vele routes tegelijk verspreidt.