Hoe werkt een gepersonaliseerd melanoomvaccin?
Een gepersonaliseerd melanoomvaccin leest het DNA van jouw tumor uit, maakt een vaccin op maat en traint je afweersysteem om kankercellen te herkennen. Gecombineerd met bestaande immuuntherapie verlaagde het in een grote gerandomiseerde studie het risico op terugkeer of overlijden met 42%.
Het DNA van de tumor wordt uitgelezen om zogenoemde neoantigenen op te sporen: eiwitten die alleen op de kankercellen van die specifieke patiënt zitten. Computerprogramma's helpen vervolgens selecteren welke van die eiwitten het meest geschikt zijn om het afweersysteem op te trainen. Op basis daarvan wordt een op maat gemaakt vaccin geproduceerd, waarmee het immuunsysteem leert die kankercellen te herkennen en aan te vallen.
Het verst gevorderde type is een mRNA-vaccin, waarbij het mRNA verpakt zit in kleine vetbolletjes (vergelijkbaar met de werkwijze van COVID-19-vaccins). Die vetbolletjes beschermen het mRNA en leveren het af aan cellen van het immuunsysteem. Eenmaal binnen geeft het mRNA de instructie om het unieke tumoreiwit tijdelijk aan te maken, zodat het afweersysteem het herkent. Een voordeel van dit type vaccin is dat het twee soorten afweercellen tegelijk activeert: helpercellen die het signaal versterken en killercellen die tumorcellen direct vernietigen.
Zo'n vaccin wordt vrijwel altijd gecombineerd met een checkpointremmer, een bestaand medicijn dat de 'rem' op het afweersysteem losmaakt. Dat lijkt te werken: in een grote internationale studie (INTerpath-0001) verlaagde de combinatie van het vaccin intismeran autogene plus de checkpointremmer pembrolizumab het risico op terugkeer van het melanoom of overlijden met 42%, vergeleken met alleen de checkpointremmer. Daarmee is dit vooralsnog de sterkste klinische aanwijzing die er voor dit type vaccin bestaat. Volgens beschikbare gegevens voegt het vaccin geen extra systemische bijwerkingen toe aan de al bestaande behandeling.
Niet elke patiënt reageert even goed. Tumoren kunnen het afweersysteem actief omzeilen, en soms richt het vaccin zich maar op een kleine subset van de aanwezige tumoreiwitten, waarna de rest van de tumor buiten schot blijft. Daar komt bij dat het produceren van zo'n vaccin tijdrovend is en alleen werkt voor patiënten met een bepaald erfelijk kenmerk van het immuunsysteem. Er loopt ook onderzoek naar het combineren van gepersonaliseerde vaccins met precisiebestraling, maar dat is nog te vroeg voor conclusies.
Het antwoord rust op twee uitgebreide overzichtsstudies, een grote gerandomiseerde studie (INTerpath-0001, fase III) en een kleinere gerandomiseerde voorloopstudie (KEYNOTE-942, fase IIb), plus twee aanvullende bronnen over mechanisme en toediening. De 42% risicoreductie komt uit een gerandomiseerde studie, wat sterk bewijs is voor de effectiviteit van de combinatiebehandeling. Het mechanistische deel (hoe het vaccin werkt) is goed onderbouwd maar berust deels op overzichtsstudies; oorzaak-gevolgrelaties op dat niveau zijn nog niet volledig bewezen bij mensen. De resultaten bij andere kankersoorten dan melanoom zijn nog onzeker.
Kost een lang leven vruchtbaarheid?
Genetisch onderzoek laat bij mannen een kleine wisselwerking zien: meer testosteron hangt samen met iets meer nakomelingen én een iets kortere levensduur. Bij vrouwen is dit testosteron-effect niet gevonden, al neemt de vruchtbaarheid wel duidelijk af met de leeftijd.