Het bewijs voor preventie van staar en maculadegeneratie wijst in een positieve richting voor leefstijlmaatregelen zoals uv-bescherming, een antioxidantrijk dieet en diabetesbeheersing, maar de meeste voedingsstudies zijn observationeel en dus niet sluitend. De operatieve behandeling van staar is sterk onderbouwd en uiterst effectief. Praktisch geldt: wie na zijn vijftigste zijn ogen laat controleren, risicofactoren aanpakt en gevarieerd eet, doet wat de wetenschap nu aanbeveelt.
Staar en maculadegeneratie zijn de twee grootste oorzaken van blindheid en ernstig gezichtsverlies wereldwijd. Staar trof in 2020 naar schatting 15,2 miljoen mensen boven de vijftig, terwijl maculadegeneratie (AMD) in datzelfde jaar bij 1,8 miljoen mensen blindheid veroorzaakte. Door de vergrijzing nemen de absolute aantallen toe, ook al daalt het percentage blindheid per leeftijdsgroep dankzij betere oogzorg. Regelmatige oogcontroles worden daardoor steeds belangrijker, want vroeg opsporen is bij beide aandoeningen de sleutel.
De voornaamste risicofactoren voor staar zijn veroudering en oxidatieve stress, wat bevestigd wordt door meerdere grote systematische reviews. Daarnaast verhogen blootstelling aan ultraviolet licht en diabetes het risico. Een goede reden om op zonnige dagen een zonnebril met uv-filter te dragen en bloedsuiker onder controle te houden. Diabetes verhoogt bovendien het risico op diabetische retinopathie, een netvliesaandoening die in 2015 wereldwijd bij 2,6 miljoen mensen tot ernstig gezichtsverlies leidde.
Wat voeding betreft geven meerdere studies een bemoedigend beeld. Een voedingspatroon met veel groenten, fruit, peulvruchten, noten en vis hangt samen met een lagere kans op staar; dit patroon werd geanalyseerd over 24 studies. De verbanden zijn echter associatief: er is nog geen bewezen oorzakelijk verband. Luteïne en zeaxanthine, pigmenten die van nature in de macula van het oog zitten en worden gevonden in donkergroene bladgroenten zoals boerenkool en spinazie, lijken de progressie van zowel maculadegeneratie als staar te vertragen. Het bewijs hiervoor is bemoedigend, maar grote supplementatiestudies geven wisselende resultaten. Op dit moment is de sterkste onderbouwing voor een algeheel plantaardig, antioxidantrijk eetpatroon, niet voor één specifiek supplement.
Eenmaal aanwezige staar kan niet worden teruggedraaid met voeding of medicijnen. Een operatie waarbij de troebele lens wordt vervangen door een kunstlens is de enige bewezen effectieve behandeling en levert bij de meeste patiënten snel goed visueel herstel. Het gaat om een van de meest kosteneffectieve chirurgische ingrepen in de geneeskunde. Wie merkt dat het zicht wazig of glansrijk wordt, hoeft dit niet te accepteren als onvermijdelijk verlies.
De praktische boodschap voor ooggezondheid op lange termijn is een combinatie van leefstijl, bescherming en controle. Draag een bril met uv-bescherming bij buitenactiviteiten, eet gevarieerd met veel groenten en fruit (ook vanwege luteïne en zeaxanthine), houd bloedsuiker onder controle als u diabetes heeft, en laat uw ogen regelmatig controleren, zeker na uw vijftigste. Die controles zijn niet alleen voor wie al klachten heeft: maculadegeneratie en vroege staar worden vaak als toevalsbeving ontdekt, en vroeg ingrijpen maakt een verschil.
Gebaseerd op meerdere grote systematische reviews en globale prevalentiestudies (pmids: 36565712, 15708105, 29032195, 33275949, 33271081, 29885291, 37960238, 26319346). Voedingsstudies zijn grotendeels observationeel; causale claims voor dieet zijn daarom niet mogelijk.