Sprongbare DNA-stukken en chronische ontsteking bij veroudering
In elke cel zitten oeroude stukjes DNA die van oorsprong afkomstig zijn van virussen. Bij jongere mensen worden ze stilgehouden. Bij het ouder worden komen ze los en veroorzaken ze een constante laaggradige ontsteking. Dat proces draagt vermoedelijk bij aan kanker, dementie en andere verouderingsziekten.
Deze stukjes DNA heten transposeerbare elementen (springende genen). Ze kunnen zichzelf kopiëren en op andere plekken in het genoom invoegen. In de jeugd houdt de cel ze onder strenge controle via de epigenetische regulatie van de DNA-structuur. Die controle verslapt bij het ouder worden.
Als transposeerbare elementen actief worden, produceren ze virusachtige deeltjes. Het immuunsysteem herkent die als vreemd en slaat alarm. Het resultaat is een chronische, steriele ontsteking zonder dat er een echte infectie is. Onderzoekers koppelen dit proces aan de laaggradige ontsteking die kenmerkend is voor veroudering, ook wel inflammaging (een samentrekking van inflammation en aging) genoemd.
Twee kanten van hetzelfde zwaard
Een overzichtsartikel, gepubliceerd in EMBO Molecular Medicine, beschrijft twee tegengestelde strategieën rondom transposeerbare elementen. Enerzijds kunnen ze worden onderdrukt met bestaande medicijnen, waaronder nucleoside reverse-transcriptase-remmers. Die middelen blokkeren het kopieerproces van de springende genen en dempen zo de ontsteking. Anderzijds kan gecontroleerde activering van transposeerbare elementen tumorcellen juist kwetsbaarder maken voor immunotherapie, zo beschrijven de onderzoekers.
Diezelfde virusachtige deeltjes die in gezonde cellen schade aanrichten, kunnen in kankercellen een immuunreactie opwekken die de tumor aanvalt. Het gaat dus om hetzelfde mechanisme, met tegengesteld gewenste uitkomsten afhankelijk van het weefsel.
Nog vroeg, maar veelbelovend
De therapeutische mogelijkheden bevinden zich nog grotendeels in de onderzoeksfase. Toch zijn nucleoside reverse-transcriptase-remmers al beschikbare medicijnen, oorspronkelijk ontwikkeld voor hiv. Of ze ook effectief zijn bij het remmen van verouderingsgerelateerde ontsteking bij mensen, moet nog in gerandomiseerde trials worden aangetoond. De beschouwing benadrukt dat transposeerbare elementen niet langer als passieve rommel in het genoom worden gezien, maar als een actief onderdeel van veroudering en ziekteprocessen.
Zoektermen om zelf verder te zoeken: transposeerbare elementen epigenetische suppressie | inflammaging steriele ontsteking | reverse transcriptase remmer veroudering