Hoe een eiwit in de hersenen tau-klontering van plek naar plek verspreidt
Bij mensen boven de tachtig zit tau-eiwit in bijna elk brein — maar bij de meesten veroorzaakt het geen dementie.
Tau is een eiwit dat normaal gesproken een nuttige taak vervult: het houdt de interne structuur van hersencellen stabiel, als een soort steiger langs de lange uitlopers waarmee neuronen met elkaar communiceren. Maar tau kan veranderen. Het kan zich samenklonteren tot draden en vervolgens ophopen in cellen — een proces dat in verband wordt gebracht met Alzheimer en andere vormen van dementie. Wat onderzoekers al decennia bezighoudt: begint die ophoping op één plek in de hersenen en trekt die dan verder, als een lopend vuurtje langs neurale verbindingen?
Een recente analyse op Fight Aging! gaat in op de stand van het onderzoek naar deze vraag. De huidige consensus neigt naar ‘ja’: tau-aggregatie lijkt een ruimtelijk patroon te volgen dat overeenkomt met de anatomische verbindingen in de hersenen. De ophopingen worden eerst gezien in hersengebieden die te maken hebben met geheugen — met name de hippocampus en aangrenzende structuren in de temporaalkwab — en verschijnen later in andere regio’s. Dat patroon is zo consistent dat neurologen er zelfs een stadiëringssysteem op hebben gebouwd, de zogenoemde Braak-stadia, die de progressie van tau door de hersenen in kaart brengen.
Besmetting of gelijktijdige kwetsbaarheid?
Maar er is een complicatie. Het feit dat tau in een bepaalde volgorde opduikt, bewijst niet dat het zich actief verplaatst. Een alternatieve verklaring is dat bepaalde hersengebieden simpelweg eerder kwetsbaar worden naarmate iemand ouder wordt — los van wat er elders in de hersenen gebeurt. In dat geval is het patroon een reflectie van biologische kwetsbaarheid, niet van verspreiding.
Dierexperimenten hebben aangetoond dat tau-eiwitten zich via synaptische verbindingen van cel naar cel kunnen bewegen wanneer ze kunstmatig worden ingebracht. Maar of dit ook spontaan gebeurt in het menselijk brein tijdens normaal ouder worden, is nog niet met zekerheid vastgesteld. Post-mortem studies bij mensen zijn consistent met het verspreidingsmodel, maar kunnen het niet bewijzen: je ziet de eindtoestand, niet het proces.
Waarom dit uitmaakt voor behandelingen
Het onderscheid is niet alleen academisch. Als tau zich daadwerkelijk verspreidt via neurale circuits, zou het theoretisch mogelijk zijn om die verspreiding te blokkeren — bijvoorbeeld met antilichamen die vrij-zwevend tau-eiwit onderscheppen voordat het een naburige cel binnendringt. Verschillende farmaceutische bedrijven werken aan precies dat soort benaderingen. Als het verspreidingsmodel echter onjuist is, en de opeenvolging van ophopingen eerder een kwestie is van plaatselijke kwetsbaarheid, dan moeten behandelingen zich richten op de omstandigheden die cellen vatbaar maken — een fundamenteel andere strategie.
Vooralsnog blijft tau een eiwit vol paradoxen. Het is aanwezig in bijna elk ouder wordend brein, maar ziekmakend in slechts een deel. De grens tussen normaal ouder worden en het begin van neurodegeneratie is dunner dan veel mensen vermoeden — en nog niet scherp genoeg te trekken.