Twee vetzuren doden verouderde cellen — zonder bijwerkingen te treffen
Senolytica — stoffen die verouderde cellen selectief opruimen — gelden als een van de meest veelbelovende routes naar gezonder ouder worden. Tot nu toe zijn de bekende kandidaten synthetische medicijnen.
Cellulaire senescentie is het proces waarbij beschadigde of uitgeputte cellen stoppen met delen maar ook weigeren te sterven. Ze stapelen zich op in weefsels en scheiden een cocktail van ontstekingsbevorderende stoffen uit — de zogenoemde SASP, ofwel senescence-associated secretory phenotype. Die chronische laaggradige ontsteking is in verband gebracht met een breed scala aan ouderdomsziekten, van artritis tot dementie tot hart- en vaatziekten.
De zoektocht naar stoffen die deze cellen kunnen verwijderen zonder gezonde cellen te beschadigen — senolytica — heeft al kandidaten opgeleverd zoals dasatinib en quercetine. Maar synthetische geneesmiddelen brengen toxiciteitsvragen met zich mee. Vandaar dat de ontdekking van α-eleostearinezuur (α-ESA) en zijn methylester (α-ESA-me) opmerkelijk is: beide zijn meervoudig onverzadigde vetzuren van natuurlijke oorsprong die in celkweek en in een muismodel senolytische activiteit vertoonden.
Hoe selectief zijn ze eigenlijk?
De kern van elk senolyticumonderzoek zit in de selectiviteit: doodt de stof senescente cellen, en spaart hij gezonde cellen? In de laboratoriumexperimenten lieten α-ESA en α-ESA-me een duidelijk verschil zien in de mate waarin ze apoptose — geprogrammeerde celdood — induceerden bij senescente versus niet-senescente cellen. Het mechanisme lijkt te werken via de mitochondriale route van celdood, maar de exacte moleculaire details zijn nog niet volledig opgehelderd.
In het muismodel reduceerden de vetzuren markers van senescentie in weefsel, wat suggereert dat het effect ook in een levend organisme optreedt. Dat is een stap verder dan pure celkweekresultaten, die notoir slecht voorspellen wat in dieren — laat staan mensen — werkt.
Van muizenstudie naar menselijke toepassing
α-ESA komt voor in bittermeloen en bepaalde plantenzaden. De stof is niet nieuw, maar haar senolytische werking was tot deze studie onbekend. Of de concentraties die in het laboratorium effectief waren ook via voeding of supplementen te bereiken zijn bij mensen, is een open vraag. Biologische beschikbaarheid, metabolisme en eventuele toxiciteit bij hogere doses moeten allemaal worden onderzocht voordat van een klinische toepassing sprake kan zijn.
Toch verplaatst de studie het gesprek. Senolytische activiteit bleef tot nu toe grotendeels het domein van synthetische verbindingen. Dat meervoudig onverzadigde vetzuren — een klasse moleculen die ook andere biologische functies heeft — dezelfde activiteit kunnen vertonen, opent een nieuw zoekgebied. Of dat uiteindelijk leidt tot een pil, een voedingssupplement of niets bruikbaars, is nog volledig onzeker.